การจับคู่หนังสือกับกาแฟมีมาตั้งแต่ในยุโรปศตวรรษที่ 17 จากกรณีของ Café Procope ในปารีส ที่เคยเป็นทั้งพื้นที่จัดวงเสวนาแลกเปลี่ยนความคิดของ ฟร็องซัว-มารี อารูเอ (François-Marie Arouet) หรือวอลแตร์ (Voltaire) และ ฌอง ฌากส์ รุสโซ (Jean-Jacques Rousseau)

ส่วนโมเดล Book & Cafe สมัยใหม่แบบที่เราเห็นถือกำเนิดขึ้นจากความจำเป็นทางธุรกิจที่ทำเพื่อความอยู่รอด ในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ร้าน Louie’s Bookstore Café กับร้าน Trident Booksellers & Café ในสหรัฐอเมริกาเริ่มจำหน่ายอาหารเช้าเข้ากับการขายหนังสือ ภายหลังวิกฤตเศรษฐกิจปี 2008 การนำอาหารกับเครื่องดื่มมาจำหน่ายที่ร้านหนังสือ ก็เป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยประคับประคองร้านหนังสือให้อยู่รอดต่อไปได้

ย้อนกลับมามองประเทศเพื่อนบ้าน ในปี 1983 TSUTAYA ถือกำเนิดขึ้นมาจากการทำกิจการร้านหนังสือ นิตยสาร จากนั้นขยับขยายสู่การเช่า-ขายสื่อบันเทิงต่างๆ เช่น เทปคาสเซ็ต ซีดี ดีวีดี ผสมผสานธุรกิจร้านหนังสือ สื่อบันเทิง กับคาเฟเข้าด้วยกัน

มูเนอากิ มาสึดะ (Muneaki Masuda) ผู้ก่อตั้งบริษัท Culture Convenience Club (CCC) เคยให้สัมภาษณ์ไว้ว่า ผู้คนไม่ได้ต้องการแค่เช่า-ซื้อวิดีโอหรือหนังสือเล่ม คนกำลังมองหาพื้นที่สำหรับใช้ชีวิตต่างหาก ดังนั้น ในปี 2003 เขาเลยทดลองดึง Starbucks เข้ามาไว้กลางร้าน TSUTAYA สาขา Roppongi Hills เพื่อให้คนหยิบหนังสือมานั่งอ่านพลางจิบกาแฟไปด้วย กระทั่งได้รับกระแสตอบรับเป็นอย่างดี จนในปี 2011 เกิดเป็น Daikanyama T-Site ที่หลอมรวมหนังสือ งานดีไซน์ และคาเฟเข้าไว้ด้วยกัน

ตัดภาพกลับมาที่ประเทศไทย ในปี 2008 เราเคยมีร้านหนังสือเกือบทั่วประเทศราวๆ 2,500 แห่ง แต่พอเข้าสู่ปี 2020 ตัวเลขกลับร่วงลงมาเหลือแค่ประมาณ 800 แห่งเท่านั้น ทั้งรูปแบบการบริโภคที่เปลี่ยนแปลงไป คนหันไปซื้อหนังสือออนไลน์ ต้นทุนกระดาษแพงขึ้น และยอดขายหน้าร้านดิ่งลงเหว ดังนั้น ร้านหนังสืออิสระหลายแห่งจำต้องผันตัวมาทำคาเฟร่วมด้วย เพราะความจริงอันน่าปวดใจคือ ลำพังแค่กำไรจากการขายหนังสืออย่างเดียวไม่พอจ่ายค่าเช่าพื้นที่อีกต่อไปแล้ว

ถ้ามองในมุมเศรษฐศาสตร์ หนังสือเป็นสินค้าที่มีราคาคงที่ จัดจำหน่ายได้ตามราคาหน้าปก ทำให้มีส่วนต่างกำไรค่อนข้างน้อยนิด สวนทางกับค่าเช่าพื้นที่ที่ขยับขึ้นทุกปี ในทางกลับกัน ตลาดกาแฟในไทยเติบโตต่อเนื่องจนมีมูลค่าแตะระดับหลักหมื่นล้านบาท ทำให้กาแฟสามารถสร้างกำไรได้สูงกว่า ขณะเดียวกันกาแฟเป็นสินค้าที่คนซื้อซ้ำได้ทุกวันโดยไม่ต้องคิดเยอะ การดึงคาเฟเข้ามาไว้ในร้านหนังสือ จึงเป็นการนำเอาสินค้าขายง่ายๆ มาช่วยพยุงธุรกิจหนังสือให้อยู่ต่อไปได้

โมเดล Book & Cafe ขยายต่อยอดสู่การสร้าง Third Place ให้คนเมือง เป็นพื้นที่กึ่งกลางให้คนออกมาใช้ชีวิตนอกเหนือจากบ้าน ที่ทำงานหรือสถานศึกษา กลุ่มคนรุ่นใหม่หรือฟรีแลนซ์จ่ายเงินซื้อกาแฟหรือกระทั่งหนังสือสักเล่ม เพื่อได้ทั้งตัวสินค้าและสิทธิครอบครองพื้นที่สำหรับนั่งทำงาน ปล่อยความคิด หรือใช้เวลาอยู่กับตัวเองได้ยาวๆ โดยไม่ต้องรู้สึกเกรงใจใคร

บทบาทหน้าที่ของร้านหนังสือขยับไปสู่การเป็น Curator คัดสรรรสนิยมกับตัวตนของร้านให้ชัดเจนขึ้น จนทำให้ร้านหนังสือขยับมาเป็นส่วนหนึ่งของไลฟ์สไตล์ ช่วยสะท้อนตัวตนของผู้ซื้อ สร้างแรงบันดาลใจ ในแง่ศิลปะ ดีไซน์ และสร้างบรรยากาศแบบที่ร้านหนังสือออนไลน์หาไม่ได้

TSUTAYA BOOKSTORE กำลังมาเปิดสาขาแรกในไทยที่ One Bangkok บริเวณ The Storeys บนพื้นที่ใหญ่กว่า 1,000 ตารางเมตร ทั้งยังประกาศตัวว่า เป็น Cultural & Lifestyle Hub จำหน่ายทั้งหนังสือกับสินค้าไลฟ์สไตล์ มีพื้นที่จัดแสดงนิทรรศการศิลปะ และแน่นอนคือมีพื้นที่สำหรับ Book & Cafe โดยจับมือร่วมกับ Wawee Coffee และ Cocoa Dutch

เหล่านี้สะท้อนให้เห็นวัฒนธรรมการอ่าน และร้านหนังสือไม่ได้กำลังจะหายไปไหน แค่กำลังวิวัฒนาการเพื่อกลมกลืนไปกับชีวิตของคนเมืองยุคใหม่ โดยมีพื้นที่สำหรับจำหน่ายหนังสือ สินค้าไลฟ์สไตล์ อบอวลด้วยกลิ่นกาแฟ เพื่อเป็นพื้นที่พักผ่อน พักพิงทางใจ และแสวงหาแรงบันดาลใจใหม่ๆ ที่โลกดิจิทัลบนหน้าจอไม่อาจทดแทนได้