People Magic
อ่านไอเดีย JR ศิลปินสตรีตอาร์ตชาวฝรั่งเศส ผู้เปลี่ยนใบหน้าคนธรรมดาให้กลายเป็นงานศิลปะระดับโลก
- ทำความรู้จัก JR ให้ลึกกว่าโปรเจกต์ภาพถ่ายขนาดใหญ่บนท้องถนน ตั้งแต่จุดเริ่มต้นในโลกกราฟฟิตี แนวคิดเบื้องหลัง Inside Out Project ไปจนถึงความเชื่อที่ว่า ศิลปะสามารถมอบพื้นที่ให้ผู้คนได้แสดงตัวตน โดยไม่จำเป็นต้องมีชื่อของศิลปินอยู่เบื้องหน้า
จากเด็กหนุ่มที่เริ่มต้นด้วยการพ่นกราฟฟิตีบนกำแพง สู่ศิลปินผู้ใช้ภาพถ่ายบุคคลขนาดใหญ่ เปลี่ยนพื้นที่สาธารณะให้กลายเป็นพื้นที่แสดงออกทางศิลปะ JR (Jean-René) ศิลปินร่วมสมัย และสตรีตอาร์ตชาวฝรั่งเศส ผู้ได้รับการขนานนามว่า Banksy แห่งฝรั่งเศส เชื่อมาโดยตลอดว่า ศิลปะมีพลังในการทำให้ผู้คนและเรื่องราวที่อาจถูกมองข้ามกลับมาได้รับการมองเห็นอีกครั้ง ผ่านผลงานที่คอยตั้งคำถามและสะท้อนเสียงของสังคม
แนวคิดดังกล่าวนำไปสู่ Inside Out Project โครงการศิลปะระดับโลกที่เปิดโอกาสให้ผู้คนจากหลากหลายประเทศและวัฒนธรรมเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของผลงาน โดย JR เลือกถอยตัวเองออกจากจุดศูนย์กลาง แล้วทำหน้าที่สนับสนุนทั้งพื้นที่และเครื่องมือ เพื่อให้ใบหน้าและเรื่องราวของผู้เข้าร่วมเล่าเรื่องแทนตัวศิลปิน และในโอกาสที่ Inside Out Project เดินทางมาสู่ประเทศไทยผ่านนิทรรศการ Thailand Creative Archive ณ Cloud 11 เราชวน JR มาพูดคุยถึงจุดเริ่มต้น แนวคิดเบื้องหลังการทำงาน และพลังของศิลปะที่เชื่อมโยงผู้คนทั่วโลกเข้าด้วยกัน

จุดเริ่มต้นการทำงานศิลปะบนพื้นที่สาธารณะของคุณเกิดขึ้นได้ยังไง และอะไรทำให้หันมาใช้ภาพถ่ายบุคคลเป็นสื่อในการสร้างสรรค์ผลงาน
เส้นทางในโลกศิลปะของผมเริ่มต้นขึ้นโดยบังเอิญ ผมไม่เคยคิดมาก่อนว่าตัวเองจะกลายมาเป็นศิลปิน จุดเริ่มต้นมาจากการทำกราฟฟิตี ซึ่งในเวลานั้นเป็นเพียงวิธีทิ้งร่องรอยของตัวเองไว้บนพื้นที่ต่างๆ มากกว่าเป็นงานศิลปะ เพราะผู้คนส่วนใหญ่มองว่าเป็นการทำลายทรัพย์สิน และไม่ได้ให้คุณค่ากับมัน จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อผมได้พบกับกล้องถ่ายรูป และเริ่มบันทึกเรื่องราวของเพื่อนๆ ที่ทำกราฟฟิตีด้วยกัน จากจุดนั้นผมก็ถูกพาเข้าไปสู่โลกของศิลปะโดยไม่รู้ตัว ศิลปะเปิดโอกาสให้ผมได้ค้นพบผู้คน แวดวง และความเป็นไปได้ใหม่ๆ ที่ก่อนหน้านี้ผมไม่เคยรู้ด้วยซ้ำว่ามีอยู่จริง

แล้วในมุมมองของคุณ ศิลปะบนท้องถนนแตกต่างจากการชมงานในพิพิธภัณฑ์หรือในแกลเลอรียังไง
ผมตระหนักมาโดยตลอดว่า งานศิลปะที่นำไปติดตั้งบนท้องถนนนั้นมีอายุเพียงชั่วคราว ภาพถ่ายเหล่านี้ไม่ได้อยู่ตลอดไป ผมจึงเริ่มบันทึกกระบวนการทำงานตั้งแต่ต้น เพื่อเก็บร่องรอยและคลังข้อมูลของผลงานเอาไว้ มันทำให้ผมสามารถนำกระบวนการและเรื่องราวเบื้องหลังมาจัดแสดงในแกลเลอรี หรือพิพิธภัณฑ์ รวมถึงถ่ายทอดผ่านภาพยนตร์และงานสารคดีได้ ผมให้ความสำคัญกับการบันทึกข้อมูลมาตั้งแต่เริ่มต้นเส้นทางการทำงาน แน่นอนว่าท้องถนนมอบความรู้สึกเป็นอิสระให้ผม อีกทั้งยังเปิดโอกาสให้ได้พบกับผู้ชมที่ไม่ได้ตั้งใจมาชมนิทรรศการ พวกเขาอาจแค่กำลังเดินผ่านไป แล้วจู่ๆ ก็พบกับงานศิลปะ จึงมีทั้งความมหัศจรรย์และความประหลาดใจเกิดขึ้น ขณะที่แกลเลอรีและพิพิธภัณฑ์มีพื้นที่ให้ผู้ชมได้เจาะลึกลงไปในรายละเอียดและเรื่องราวเบื้องหลัง นั่นจึงเป็นเหตุผลที่ผมบันทึกเรื่องราวของผู้คนเอาไว้มากมาย เพื่อให้สามารถนำมาจัดแสดงในรูปแบบที่ผู้ชมจะได้นั่งฟังเรื่องราวเหล่านั้นได้ ซึ่งเป็นประสบการณ์ที่ยากจะเกิดขึ้นบนท้องถนนครับ

นั่นหมายความว่าคุณตั้งใจเลือกท้องถนนเป็นพื้นที่หลักในการทำงานตั้งแต่แรกเลยหรือเปล่า
จริงๆ แล้วผมไม่ได้ตั้งใจจะออกไปทำงานนอกแกลเลอรีหรอกครับ แค่ตอนนั้นผมไม่รู้ด้วยซ้ำว่ามีพื้นที่แบบนี้อยู่ เลยทำให้ผมมีอิสระในการเอาผลงานไปติดตั้งบนท้องถนน พอทำไปเรื่อยๆ ผมถึงเริ่มมองเห็นว่า แกลเลอรีน่าจะเป็นอีกพื้นที่หนึ่งที่เข้ามาเติมเต็มงานศิลปะบนท้องถนนของผมได้อย่างลงตัว


อะไรเป็นแนวคิดสำคัญเบื้องหลัง Inside Out Project และคุณต้องการสื่อสารอะไรผ่านโปรเจกต์นี้
Inside Out Project เป็นโครงการศิลปะที่ขับเคลื่อนโดยผู้คนครับ เมื่อประมาณ 15 ปีที่แล้ว ผมตัดสินใจถอยออกจากบทบาทของผู้สร้างสรรค์ผลงาน เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้คนเข้ามามีส่วนร่วมและถ่ายทอดพลังของตัวเองผ่านภาพถ่าย นี่จึงเป็นเหตุผลที่เวลาคุณมองภาพถ่ายเหล่านี้จะไม่เห็นลายเซ็น หรือข้อความใดๆ มีเพียงใบหน้าของผู้คนเท่านั้น เพราะใบหน้าเหล่านั้นเป็นทั้งข้อความและเสียงที่พวกเขาต้องการสื่อสาร ไม่ใช่เสียงของผม ตลอดหลายปีที่ผ่านมาโปรเจกต์นี้ได้ขยายไปมากกว่า 150 ประเทศ และมีผู้เข้าร่วมกว่า 700,000 คน แต่ละประเทศ แต่ละชุมชนต่างสร้างผลกระทบในรูปแบบที่แตกต่างกัน แม้ส่วนใหญ่จะเป็นโครงการระดับท้องถิ่นที่ทำเพื่อชุมชน หรือประเทศของตัวเอง แต่บ่อยครั้งที่จุดเริ่มต้นเล็กๆ สามารถสร้างแรงสั่นสะเทือนไปถึงระดับโลกได้


จากการเดินทางของ Inside Out Project ไปยังสถานที่ต่างๆ ทั่วโลก มีประสบการณ์ใดที่เปลี่ยนมุมมองของคุณต่อผู้คน หรือสังคมบ้างไหม
แม้โครงการนี้จะเกิดขึ้นในสถานที่ต่างๆ ทั่วโลก แต่ผมไม่ได้เดินทางไปเยือนทุกประเทศ และไม่ได้ถ่ายรูปเหล่านั้นด้วยตัวเอง สิ่งที่น่าสนใจคือประสบการณ์เหล่านี้ได้หล่อหลอมมุมมองที่ผมมีต่อโลก ทำให้ผมตระหนักว่า ไม่ว่าจะเป็นผู้คนในบ้านพักคนชราแห่งหนึ่งในสวิตเซอร์แลนด์ หรือกลุ่มวัยรุ่นกลางกรุงเทพฯ ต่างก็ต้องการการมองเห็นและการยอมรับเช่นเดียวกัน เพราะศักดิ์ศรีและการมีตัวตนคือสิ่งที่เรามีร่วมกันในฐานะมนุษย์


ในขณะที่ผลงานของคุณมักถ่ายทอดเรื่องราวผ่านใบหน้าของผู้คน แต่ทำไมคุณถึงเลือกที่จะ
ไม่เปิดเผยตัวตน
ในช่วงแรกผลงานส่วนใหญ่ของผมเกิดขึ้นโดยไม่ได้รับอนุญาต ผมจึงต้องซ่อนตัว แต่เมื่อเวลาผ่านไป ผมก็พบว่าตัวเองชอบที่จะรักษาความเป็นส่วนตัวแบบนั้นต่อไป หากมองไปที่โปรเจกต์ต่างๆ ของผม จะเห็นว่า ผมพยายามลบตัวตนของตัวเองออกจากผลงานให้มากที่สุด ผมเป็นเพียงผู้ชมคนหนึ่งเช่นเดียวกับคุณ โปรเจกต์นี้ไม่ได้สร้างขึ้นโดยผม ผมไม่ได้เป็นคนถ่ายภาพแม้แต่ภาพเดียว แต่กำลังเข้าไปค้นพบสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกับผู้ชมคนอื่นๆ ผมรู้แน่นอนว่า แนวคิดและเบื้องหลังโปรเจกต์คืออะไร แต่คนที่สร้างผลงานขึ้นมาจริงๆ คือชุมชนในแต่ละพื้นที่ สิ่งนี้สอดคล้องกับความตั้งใจของผมมาตั้งแต่แรก ที่ต้องการยกย่องผู้คนและมอบพลังให้พวกเขาโดยไม่เข้าไปแย่งเครดิตจากคนเหล่านั้น ผมจึงค่อยๆ บอกกับผู้คนว่า พวกเขาสามารถทำสิ่งเหล่านี้ได้โดยไม่จำเป็นต้องมีผมอยู่ด้วย ผมแค่อยากทำให้โปรเจกต์นี้เป็นสิ่งที่ทุกคนเข้าถึงได้โดยไม่มีค่าใช้จ่าย และด้วยเหตุผลนี้ Inside Out Project จึงเป็นโครงการที่ไม่แสวงหาผลกำไรอย่างแท้จริง ค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานส่วนหนึ่งมาจากการที่ผู้เข้าร่วมช่วยสนับสนุนพื้นที่ให้กับคนอื่นๆ ขณะที่คนส่วนใหญ่สามารถเข้าร่วมได้โดยไม่มีค่าใช้จ่าย




สำหรับนิทรรศการ Thailand Creative Archive ที่ Cloud 11 คุณคาดหวังว่าผู้ชมชาวไทยจะได้สัมผัสหรือค้นพบอะไรบ้าง
เมื่อคุณรวบรวมผู้คนที่มีความคิดสร้างสรรค์จำนวนมากไว้ในพื้นที่เดียวกัน บางสิ่งย่อมเกิดขึ้น และนั่นเป็นความงดงามของมัน ผมอาจบอกไม่ได้ล่วงหน้าว่าจะเป็นอะไร แต่ผมรู้แน่ๆ ว่ามันจะต้องพิเศษ เพราะการที่ผู้คนสร้างสรรค์จำนวนมากมาอยู่ร่วมกันมักก่อให้เกิดเวทมนตร์ขึ้นเสมอ


อะไรคือแรงขับเคลื่อนที่ทำให้คุณยังคงสนุกกับสร้างสรรค์ผลงานใหม่ๆ ออกมาอย่างต่อเนื่อง
การได้ค้นพบกลุ่มศิลปินและชุมชนใหม่ๆ จากทั่วโลกครับ ผมชอบการเดินทางไปยังสถานที่ที่ไม่เคยรู้จัก เพื่อพบเจอมุมมองและวิสัยทัศน์ของผู้คนที่แตกต่างออกไป สิ่งเหล่านี้มีให้ค้นพบมากมายจนแทบไม่มีที่สิ้นสุด ผมจำได้ว่าเคยทำงานร่วมกับ Agnes Varda อยู่หลายปี แม้ในช่วงบั้นปลายก่อนที่เธอจะเสียชีวิตในวัยกว่า 90 ปี เธอก็ยังคงเต็มไปด้วยความกระตือรือร้นที่จะออกเดินทางไปยังสถานที่ต่างๆ เพื่อพบปะผู้คนและศิลปินหน้าใหม่ๆ อยู่เสมอ วันนี้ผมเริ่มเข้าใจแล้วว่า ทำไมเธอถึงเป็นแบบนั้น เพราะผมเองก็นึกภาพไม่ออกเลยจริงๆ ว่า จะเบื่อหน่ายการค้นพบสิ่งเหล่านี้ได้ยังไง