About
DETOUR X Lop Buri

Lopburi Art Deco

ตามรอยสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี ผ่าน 22 พิกัดตึกเก่าที่มีทั้งโรงเรียน โรงพยาบาล โรงแรม และโรงหนัง

Read At ONCE
  • เดินมองเมืองลพบุรีและพื้นที่ใกล้เคียง สอดส่อง 22 สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค มรดกจากยุคคณะราษฎร ภายใต้วิสัยทัศน์ของจอมพลแปลก พิบูลสงคราม ที่ตั้งใจวางผังเมืองลพบุรีตามหลักการตะวันตกให้เป็นเมืองหลวงสำรองและศูนย์กลางทางทหาร สถาปัตยกรรมเหล่านี้สะท้อนประวัติศาสตร์ มิติทางสังคม และสถานการณ์บ้านเมืองในยุคสมัยนั้น

‘ลพบุรีเมืองอาร์ตเดโค’

เราใช้ชีวิตอยู่ลพบุรีเกือบค่อนชีวิต เดินอยู่ในเมืองอาร์ตเดโคโดยไม่รู้ตัว จนกระทั่งโยกย้ายมาใช้ชีวิตอยู่ในเมืองใหม่ กระแสตึกเก่าเริ่มไหลผ่านบนโซเชียลมีเดีย หลายที่รณรงค์ให้อนุรักษ์ตึกเก่า บางแห่งกำลังถูกทุบทิ้ง บางแห่งแปรเปลี่ยนสภาพไปตามบริบทเมือง พออ่านมากขึ้น เรานึกเชื่อมโยงตึกที่เคยเดินผ่านสมัยเด็ก

ต่อยอดกลายเป็นความสงสัย ทำไมลพบุรีถึงมีวงเวียน 3 แห่ง ทำไมตึกเก่าบางแห่งคล้ายคลึงกับตึกริมถนนราชดำเนิน ทำไมจังหวัดเมืองรองเล็กๆ ถึงมีตึกรูปร่างแปลกตามากมายขนาดนี้

หลังจากพูดคุยเรื่องอดีตความเป็นมาของโรงแรมทหารบก หรือปัจจุบันคือ Art Deco Cafe and Gallery ลากไล้ลงไปถึงเรื่องสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ในเมืองลพบุรี เชษฐ์ - พันโทไชยเชษฐ์ อุกาวงศ์ ให้ข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตึกอีกหลายแห่ง

ทุกอย่างประจวบเหมาะกลายเป็นเราได้แผนที่เดินทางชิ้นใหม่ จากเมืองเดิมที่เคยเดินผ่านแบบชินตา ครั้งนี้เราร่วมกับช่างภาพประจำทีมกลับไปเดินสำรวจเมืองลพบุรีอีกครั้ง สวมแว่นตาสอดส่องเมืองลพบุรีผ่านสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ หรือสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค (Art Deco)

ONCE พาไปส่อง 22 สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในลพบุรี และนี่เป็นแค่ส่วนหนึ่งเท่านั้นนะ เพราะลพบุรียังมีพิกัดจุดสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคอีกเพียบ!

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในไทย

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค (Art Deco) เกิดขึ้นในฝรั่งเศสราวต้นศตวรรษที่ 20 ได้รับอิทธิพลจากเครื่องจักรและความรู้ทางวิศวกรรมสมัยใหม่ จุดเด่นคือการลดทอนรูปทรงธรรมชาติเป็นลายเส้นเรขาคณิต มีรูปแบบการออกแบบโดยใช้รูปทรงโค้งมน เส้นสายแนวนอนยาวต่อเนื่อง สะท้อนถึงความเร็ว ความลื่นไหล และความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี

แล้วสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโครุ่งเรืองในไทยในช่วงสมัยไหน

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคได้รับอิทธิพลมาจากยุโรปและอเมริกาในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ภายหลังประเทศไทยเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตยใน พ.ศ. 2475 ต้องการเปลี่ยนแปลงประเทศไปสู่การเป็นรัฐชาติสมัยใหม่ จึงเลือกนำสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคเข้ามาใช้เพื่อเป็นตัวแทนความทันสมัย โดยผสมผสานหลัก 6 ประการของคณะราษฎร ได้แก่ หลักเอกราช หลักความปลอดภัย หลักเศรษฐกิจ หลักเสมอภาค หลักเสรีภาพ และหลักการศึกษา มาสอดแทรกอยู่ในสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค ถือเป็นการรับสถาปัตยกรรมมาปรับให้เข้ากับบริบทของสังคมไทย ทำให้สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในไทยกลายมาเป็นสัญลักษณ์ในมิติทางการเมือง สังคม และทางทหารตามยุคสมัยนั้น

ดังนั้น สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในไทยแสดงถึงสัญลักษณ์ของความทันสมัย ความเสมอภาค และการสร้างชาติใหม่ตามแนวคิดของคณะราษฎร ภายหลังเรียกว่าสถาปัตยกรรมคณะราษฎร

วางลพบุรีเป็นเมืองหลวงสำรอง

จอมพลแปลก พิบูลสงคราม ตั้งใจวางรากฐานให้ลพบุรีเป็นทั้งศูนย์กลางทางทหารและเมืองหลวงสำรอง หลักฐานที่สนับสนุนแนวคิดนี้คือ การสร้างวงเวียนศรีสุริโยทัย หรือวงเวียนสระแก้ว โดยมีอนุสาวรีย์ทรงพานแว่นฟ้า ขอบพานมีตราสัญลักษณ์ของกระทรวงต่างๆ มีรูปปั้นคชสีห์เป็นสัญลักษณ์ของทหาร รวมถึงความตั้งใจวางผังเมืองลพบุรีตามหลักการตะวันตก

สิ่งที่ทำให้หลายคนสับสนคือตอนนี้เรากำลังอยู่วงเวียนไหน เพราะลพบุรีมีถึง 3 วงเวียนด้วยกัน

นี่ก็ถือเป็นส่วนหนึ่งจากความตั้งใจของจอมพลแปลก พิบูลสงคราม ที่ออกแบบผังเมืองลพบุรีในรูปแบบ Garden City ตามหลักการของ อเบนเนเซอร์ โฮเวิร์ด (Ebenezer Howard) ผ่านวงเวียน 3 แห่ง ได้แก่ วงเวียนศรีสุนทร หรือวงเวียนศาลพระกาฬ เพื่อเป็นประตูเชื่อมระหว่างเขตเมืองเก่ากับเขตเมืองใหม่ วงเวียนศรีสุริโยทัย หรือวงเวียนสระแก้ว เพื่อเป็นศูนย์กลางการพักผ่อนและพื้นที่นันทนาการทางสังคม และวงเวียนเทพสตรี หรือวงเวียนพระนารายณ์ เพื่อเป็นที่ตั้งศูนย์กลางราชการ

ดังนั้น จอมพลแปลก พิบูลสงคราม ตั้งใจวางผังเมืองลพบุรีเพื่อให้เป็นเมืองหลวงสำรอง และการมีสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค หรือสถาปัตยกรรมคณะราษฎรในลพบุรีจำนวนมาก เพื่อประกาศว่า ลพบุรีทันสมัยเทียบเท่าชาติตะวันตก ขณะเดียวกันสถาปัตยกรรมก็เป็นตัวแทนสะท้อนอุดมการณ์ตามหลัก 6 ประการของคณะราษฎรด้วย

เราเริ่มเดินสอดส่องสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเขตเมืองเก่าก่อน เพื่อสำรวจเส้นสายของอาร์ตเดโคที่กลมกลืนไปกับพื้นที่ประวัติศาสตร์เดิม

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ประตูค่ายสมเด็ดพระนารายณ์มหาราช

เดิมชื่อประตูเมืองลพบุรี สร้างเพื่อแบ่งแยกเขตเมืองเก่ากับเขตเมืองใหม่ หนึ่งในสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคที่ใช้เส้นสายเรขาคณิตมาออกแบบอย่างกลมกลืน บริเวณเสาทั้งสองฝั่งเซาะร่องเป็นเส้นแนวดิ่งยาวสม่ำเสมอ บนยอดเสาประตูทั้งสองฝั่งใช้รูปทรงเรขาคณิตจั่วช่องว่างทรงสี่เหลี่ยม เพื่อลดความเทอะทะของเสาคอนกรีต

ประตูค่ายสมเด็ดพระนารายณ์มหาราชสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2480 ต่อมาใน พ.ศ. 2481 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล รัชกาลที่ 8 เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเป็นประธานเปิดซุ้มประตู

เราขยับเข้าไปมองใกล้ๆ ชื่อป้ายประตูค่ายยังคงใช้การสะกดคำตามแบบฉบับในสมัยจอมพลแปลก พิบูลสงคราม โดยใช้ชื่อว่า ประตูค่ายสมเด็ดพระนารายณ์มหาราช ส่วนด้านบนมีเครื่องหมายราชการของกองทัพไทย

ประตูค่ายสมเด็ดพระนารายณ์มหาราช
ตำบลท่าหิน อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : ประตูค่ายสมเด็ดพระนารายณ์มหาราช

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

อาคารตึก 1 และอาคารตึก 2 โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

ตลอดระยะเวลา 3 ปีในรอบรั้วโรงเรียนพิบูลวิทยาลัย เราเดินผ่านและเข้าใช้อาคารตึก 1 แวะเวียนหาเพื่อนในอาคารตึก 2 มองเห็นทั้งสองตึกเป็นเพียงอาคารเรียน พอมาวันนี้เรากลับมาส่องรายละเอียดอีกครั้ง ถึงได้รู้ว่ามีความงดงามซุกซ่อนอยู่

โรงเรียนพิบูลวิทยาลัยสร้างขึ้นตามแผนพัฒนาผังเมืองลพบุรี อาคารตึก 1 สร้างโดยทหารในแผนกยุทธโยธาทหารบก เดิมตั้งใจสร้างทั้งสองอาคารเพื่อเป็นทำเนียบรัฐบาลสำรอง

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ลักษณะของอาคารทั้งตึก 1 กับตึก 2 เป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็ก 2 ชั้น มีห้องเรียน 10 ห้อง ห้องพักครู 2 ห้อง ตัวอาคารสมมาตรทั้งซ้ายกับขวา ใช้เส้นสายจากเรขาคณิตมาร่วมออกแบบ หลังคาแบนราบเรียบ ขณะเดียวกันก็สอดแทรกภูมิปัญญาการช่างให้สอดรับกับภูมิอากาศร้อนชื้นของไทย เช่น เจาะช่องลมเพื่อช่วยระบายอากาศ และติดตั้งท่อระบายน้ำจากหลังคาเพื่อรับมือกับน้ำฝน

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

อาคารตึก 1 ยังคงหลงเหลือกลอนลงสลักยาวนำเข้าจากตะวันตก บนแป้นยึดกับตัวหมุนมือจับ หล่อลวดลายคล้ายพันธุ์พฤกษาตามแบบฉบับศิลปะตะวันตก พอบิดตัวหมุนมือจับ กลอนจะดันไปยึดล็อกด้านบนกับด้านล่างพร้อมกัน ปัจจุบันกลอนไม่สามารถใช้งานได้

ลักษณะบันไดด้านหลังอาคารตึก 2 เป็นบันไดเส้นโค้งมนรับกับมุมอาคาร ทำจากวัสดุหินขัดซึ่งนิยมมากในยุคนั้น ถือเป็นการนำเส้นสายความโค้งมนตามสไตล์อาร์ตเดโคมาผสมกับประโยชน์ใช้สอยสำหรับทางเข้า-ออก เพื่อลดทอนความแข็งกระด้างของตัวอาคาร ทั้งสวยงามและใช้ประโยชน์ได้จริง

ปัจจุบันอาคารตึก 1 ใช้เป็นห้องเรียนวิชาดนตรีไทย ดนตรีสากล และนาฏศิลป์ ส่วนอาคารตึก 2 ใช้เป็นสถานที่เรียนของนักเรียนโครงการวิทย์-คณิต และนักเรียนโครงการ Gifted

อาคารตึก 1 และอาคารตึก 2 โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย
777 ถนนนารายณ์มหาราช ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : อาคารตึก 1 และอาคารตึก 2 โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

หอประชุมภุมมสโร โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

ชื่อหอประชุมตั้งขึ้นเพื่อเป็นเกียรติแด่ พระสังฆภารวาหมุนี (เนียม ภุมมสโร) ผู้สร้างโรงเรียนตั้งแต่ยังชื่อโรงเรียนวัดเสาธงทองใน พ.ศ. 2442

หอประชุมภุมมสโรสร้างขึ้นราว พ.ศ. 2486 – 2497 เพื่อรองรับชั้นเรียนในระดับเตรียมอุดมศึกษา หรือมัธยมศึกษาปีที่ 7 มีเปิดรับนักเรียนหญิงเข้ามาในระดับมัธยมศึกษา จนกลายเป็นโรงเรียนสหศึกษา

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ลักษณะของหอประชุมภุมมสโรเป็นอาคารสมมาตรทั้งซ้ายขวา ใช้เส้นสายเรขาคณิตมาช่วยออกแบบ หลังคาแบนราบเรียบ มีชั้นลอย ส่วนบริเวณโถงทางเดินมีหลังคาคลุม มีกันสาดคอนกรีตแบนยื่นออกมาจากอาคาร ทั้งบริเวณเหนือแนวหน้าต่างชั้นสองและเฉลียงชั้นล่าง เพื่อบังแดดหรือกันฝนเข้าสู่อาคาร

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ส่วนด้านในหอประชุมภุมมสโรมีการลดระดับพื้นเป็นเวทีสำหรับจัดแสดงกิจกรรม เพื่อไม่ให้บดบังสายตาของผู้ชมขณะมีการแสดงหรือพิธีการ เป็นการออกแบบในระดับมาตรฐานเดียวกับโรงละคร

หอประชุมภุมมสโร โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย
777 ถนนนารายณ์มหาราช ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : หอประชุมภุมมสโร

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

โรงแรมทหารบก
ปัจจุบันคือ Art Deco Cafe and Gallery

อาคารปูน 3 ชั้น สร้างขึ้นราว พ.ศ. 2481 เพื่อเป็นโรงแรม เดิมชื่อโรงแรมทหารบก เคยเป็นโรงแรมหรูระดับห้าดาวในสมัยนั้น ทันสมัยเทียบเท่ากับโรงแรมรถไฟหัวหิน มีเครื่องดื่ม อาหาร รองรับทั้งระบบน้ำไฟกับไฟฟ้า บริเวณด้านหลังมีที่พักแบบบังกะโลอยู่ด้วย

อดีตมีห้องพักจำนวน 27 ห้อง มีทั้งห้องปรับอากาศกับห้องธรรมดา แบ่งเป็นห้องพักประเภท ก. เป็นห้องเดี่ยวอยู่ชั้น 3 ค่าเช่าราคาประมาณ 8 บาท/วัน และห้องพักประเภท ข. เป็นห้องเดี่ยวขนาดใหญ่อยู่ชั้น 2 มีห้องน้ำ โต๊ะทำงาน และระเบียงตากอากาศ ค่าเช่าราคาประมาณ 14 บาท/วัน

โรงแรมมีชั้นดาดฟ้าสำหรับนั่งพักผ่อนหย่อนใจ สามารถขึ้นไปชมวิวเมืองลพบุรีได้ทั้งกลางวันและกลางคืน

ลักษณะอาคารของโรงแรมทหารบก โรงแรมรัตนโกสินทร์ และกลุ่มอาคารริมถนนราชดำเนินกลางในกรุงเทพมหานคร สร้างขึ้นในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน โดยเน้นออกแบบจากรูปทรงเรขาคณิต หน้าต่างทรงสูง บางส่วนมีหน้าต่างจำนวน 6 ช่อง สะท้อนหลัก 6 ประการของคณะราษฎร มีช่องลมระบายอากาศ เหล่านี้ถือเป็นผลผลิตทางการเมือง สังคม และสถาปัตยกรรมในยุคเดียวกัน

ในเวลาต่อมาโรงแรมทหารบกเปลี่ยนบทบาทให้เอกชนเข้ามาเช่าบริหารต่อ เปลี่ยนชื่อเป็นโรงแรมวิบูลย์ศรี เพื่อรองรับนักเดินทางในยุคต่อมา จากนั้นตัวตึกก็เริ่มหมุนเวียนเปลี่ยนมือไปทำธุรกิจอีกหลายประเภท

ปัจจุบันได้รับการบูรณะใหม่ เปลี่ยนผ่านจากโรงแรมเป็น Art Deco Cafe and Gallery คาเฟที่จัดแสดงนิทรรศการเกี่ยวกับโรงแรมทหารบก ขณะเดียวกันก็เปิดพื้นที่ให้ทุกภาคส่วนเข้ามาทำกิจกรรม หรือร่วมนำเสนอสิ่งใหม่ๆ เพื่อขับเคลื่อนศิลปวัฒนธรรม และร่วมขับเคลื่อนเมืองลพบุรีไปด้วยกัน

โรงแรมทหารบก (ปัจจุบันคือ Art Deco Cafe and Gallery)
388 ถนนนารายณ์มหาราช ตำบลท่าหิน อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
เปิดวันอังคาร – วันอาทิตย์
เวลา 10.00 – 17.30 น.
Facebook : Art Deco Café & Gallery
Instagram : @artdecolopburi
TikTok : @art.deco.caf.gall
โทร. 065-987-3388
Google Maps : Art Deco Cafe and Gallery

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

แนวเสาไฟฟ้าด้านข้างโรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

เรากับช่างภาพเดินรอบรั้วโรงเรียนพิบูลวิทยาลัย มุ่งหน้าไปทางทิศตะวันตกเพื่อสำรวจแนวเสาไฟฟ้าในรูปแบบสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค

ลักษณะเสาไฟฟ้าคอนกรีตเสริมเหล็กขึ้นรูปเป็นชิ้นเดียวกันตลอดต้น มีกิ่งยื่นออกมาหักมุมเฉียง ส่วนมุมด้านล่างเป็นที่แขวนโคมไฟ มีการนำรูปทรงเรขาคณิตมาตกแต่งรอบเสาไฟฟ้า

แนวเสาไฟฟ้าด้านข้างโรงเรียนพิบูลวิทยาลัย
ตำบลท่าหิน อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : แนวเสาไฟฟ้าด้านข้างโรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

อาคารลวะศรี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี

ถ้าเคยเข้าไปในมหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรีต้องเคยสะดุดตากับอาคารลวะศรี ลักษณะเป็นอาคารคอนกรีต 2 ชั้นทรงเรียบแบนยาว เพดานสูงโปร่งเพื่อให้อากาศถ่ายเทได้สะดวก ซ่อนชายคาไว้ในผนัง ตัดทอนลวดลายทิ้ง เจาะช่องหน้าต่างกระจกทรงสี่เหลี่ยมเรียงต่อกันแบบสมมาตร

ในสมัยรัฐบาลจอมพลแปลก พิบูลสงคราม จัดสรรพื้นที่ของทหารบก งบประมาณ และกำลังพลจากกรมยุทธโยธาทหารบก มาสร้างมหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี และเปิดการเรียนการสอนครั้งแรกในวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2483 เป็นวันเดียวกับพิธีเปิดอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยที่กรุงเทพมหานคร

นอกเหนือจากนี้ ช่วงสงครามมหาเอเชียบูรพา พ.ศ. 2484 กองทัพญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกในประเทศไทย อาคารลวะศรีเคยใช้เป็นสถานพยาบาลช่วยเหลือผู้บาดเจ็บจากเหตุการณ์สงครามนานถึง 5 เดือน

อาคารลวะศรี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี
321 ถนนนารายณ์มหาราช ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : อาคารลวะศรี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

เสาธงด้านหน้าอาคารลวะศรี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคซ่อนอยู่หลายที่ในลพบุรี สอดแทรกเนียนอยู่ในชีวิตประจำวัน และสำหรับเสาธงด้านหน้าเราก็เช่นเดียวกัน คราวแรกเรากับช่างภาพกำลังจะเดินผ่านเลยไป แต่สายตาก็ไปสะดุดกับรูปทรงแปลกตา ลักษณะเสาธงไม่ได้เกลี้ยงเงาแบบที่คุ้นชิน

ลักษณะของยอดฐานเสาธง ลดทอนขนาดขึ้นไปเป็นชั้นๆ คล้ายรูปทรงตึกอาร์ตเดโคในต่างประเทศ ส่วนด้านข้างของแท่นใช้ลวดลายเรขาคณิตมาออกแบบให้โค้งมนไล่ระดับลงมาแบบพลิ้วไหว ถือเป็นเอกลักษณ์ของสตรีมไลน์โมเดิร์น (Streamline Moderne) ที่ต่อยอดมาจากศิลปะอาร์ตเดโค

เสาธงด้านหน้าอาคารลวะศรี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี
321 ถนนนารายณ์มหาราช ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : เสาธงด้านหน้าอาคารลวะศรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

อาคารหอประชุม 1 มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี

อาคารหอประชุม 1 สร้างขึ้นราว พ.ศ. 2497 – 2498 สร้างขึ้นเพื่อเป็นพื้นที่จัดประชุม สัมมนา และจัดกิจกรรมต่างๆ ของมหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี

ลักษณะอาคารหอประชุม 1 เป็นอาคารคอนกรีตชั้นเดียว ซ่อนชายคาไว้ในผนัง เพดานยกสูงโปร่ง มีชั้นลอย มีการลดระดับพื้นเป็นเวทีสำหรับจัดแสดงกิจกรรม เพื่อไม่ให้บดบังสายตาของผู้ชมขณะมีการแสดงหรือพิธีการ เป็นการออกแบบในระดับมาตรฐานเดียวกับโรงละคร เชื่อว่าได้รับแรงบันดาลใจมาจากหอประชุมภุมมสโร โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

อาคารหอประชุม 1 มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี
321 ถนนนารายณ์มหาราช ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : อาคารหอประชุม 1 มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ตึกเอราวัณ
ปัจจุบันคือ สหกรณ์ออมทรัพย์หน่วยบัญชาการสงครามพิเศษ จำกัด

ตึกเอราวัณสร้างขึ้นราว พ.ศ. 2482 เดิมตั้งใจสร้างขึ้นเพื่อเป็นที่พักและเรือนรับรองของจอมพล แปลก พิบูลสงคราม ต่อมาในช่วง พ.ศ. 2495 – 2514 ตึกเอราวัณปรับเปลี่ยนบริบทไปตามสภาพสังคม กลายเป็นสถานที่รับรองคณะที่ปรึกษาทางการทหารของสหรัฐอเมริกา ภายหลังมีคนเรียกชื่อติดปากว่า ตึกจัสแมก (JUSMAG)

นับตั้งแต่ พ.ศ. 2546 ตึกเอราวัณเปลี่ยนบทบาทอีกครั้ง กลายเป็นสหกรณ์ออมทรัพย์หน่วยบัญชาการสงครามพิเศษ จำกัด โดยพื้นที่ชั้นบนจัดเป็นห้องประชุม ห้องทำงาน และห้องเก็บเอกสาร

ลักษณะของตึกเอราวัณออกแบบให้มีช่องกระจกส่องแสงสว่างตรงทางขึ้น เพื่อเปิดรับแสงธรรมชาติ บันไดสร้างจากไม้สัก มีช่องระบายอากาศ ด้านในแบ่งช่องด้วยเส้นปูนเฉียงขนานกันสองฝั่ง ทำมุมหักเข้าหากันคล้ายลายก้างปลา นอกเหนือจากนี้ยังคงมีชื่อ ‘ตึกเอราวัณ’ ประดับไว้ตามดั้งเดิม ส่วนด้านข้างมีเครื่องหมายราชการของกองทัพไทยประดับไว้อยู่

ตึกเอราวัณ (ปัจจุบันคือสหกรณ์ออมทรัพย์หน่วยบัญชาการ สงครามพิเศษ จำกัด)
ตำบลท่าหิน อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : ตึกเอราวัณ

โรงภาพยนต์ทหานบก
ปัจจุบันคือ บริษัทรักษาความปลอดภัย

โรงภาพยนต์ทหานบกสร้างขึ้นในราว พ.ศ. 2482 ในสมัยรัฐบาลจอมพลแปลก พิบูลสงคราม อยู่ภายใต้ความดูแลของหน่วยทหารจังหวัดทหารบกที่ 13 ลพบุรี

สมัยก่อนมีป้ายชื่อ ‘ภาพยนต์ทหานบก’ ใช้การสะกดคำตามแบบฉบับในสมัยจอมพล แปลก พิบูลสงคราม ปัจจุบันป้ายชื่อถูกปิดทับ ไม่สามารถมองเห็นได้

ตอนแรกสร้างเพื่อให้ความบันเทิงแก่ทหารบก และหากเกิดสถานการณ์ฉุกเฉินในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 สามารถเปลี่ยนสภาพเป็นที่ประชุมสภาได้

โรงภาพยนต์ทหานบกถือเป็นโรงภาพยนตร์ระบบเสียงแห่งที่ 2 ของประเทศไทย เป็นรองจากศาลาเฉลิมกรุงในกรุงเทพฯ ขณะเดียวกัน โรงภาพยนต์ทหานบกเป็นหนึ่งในโรงภาพยนตร์ที่ทันสมัยที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อดีตรองรับผู้ชมได้ถึง 800 ที่นั่ง จัดแถวที่นั่งไว้บนพื้นลาดเอียงชั้นล่างและชั้นลอยด้านบน มีระบบเสียง ระบบเปิด-ปิดม่านอัตโนมัติ ระบบปรับอากาศแบบระบายความร้อนด้วยน้ำแบบเดียวกับศาลาเฉลิมกรุง

ต่อมาใน พ.ศ. 2496 มีการจัดตั้งสถานีวิทยุจังหวัดทหารบกลพบุรีที่โรงภาพยนต์ทหานบก เพื่อโฆษณากิจการของโรงภาพยนตร์ และเป็นการหารายได้ให้โรงภาพยนตร์ หลังจากนั้นมาตั้งแต่ พ.ศ. 2541 กรมธนารักษ์เข้ามาดูแลต่อ และมีการรื้อถอนที่นั่งชมภาพยนตร์บริเวณชั้นล่าง เริ่มต่อเติมบางส่วนทำให้เปลี่ยนแปลงไปจากโครงสร้างเดิม

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ลักษณะของโรงภาพยนต์ทหานบกเป็นตัวอาคารก่ออิฐถือปูน 3 ชั้น ด้านหน้าอาคารแบ่งเป็น 3 ส่วน มีแท่งปูนขนาบช่องทางเข้าหลัก ช่วยขับเน้นความความยิ่งใหญ่ ทางเข้าอาคารอยู่กึ่งกลางด้านหน้า ตัวอาคารสร้างแบบสมมาตร

บริเวณเสาปูนแนวตั้งด้านหน้ามีตัวอักษรปั้นนูนต่ำสะกดระบุโปรแกรมหน้าและโปรแกรมนี้ สำหรับติดโปสเตอร์ฉายภาพยนตร์ ถือเป็นเอกลักษณ์ของโรงภาพยนตร์ยุคคลาสสิก

ปัจจุบันเป็นที่ทำการของบริษัทรักษาความปลอดภัย

โรงภาพยนต์ทหานบก (ปัจจุบันคือบริษัทรักษาความปลอดภัย)
ตำบลท่าหิน อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : โรงภาพยนต์ทหานบก

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ชุดอาคารสงเคราะห์

เรากับช่างภาพเดินตามแนวถนนนารายณ์มหาราช เลี้ยวเข้าซอยศรีสุริโยทัย สะดุดตาเข้ากับอาคารพาณิชย์และที่อยู่อาศัย เมื่อก่อนเคยเป็นชุดอาคารสงเคราะห์ สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นระหว่าง พ.ศ. 2481 – 2483 ในสมัยจอมพลแปลก พิบูลสงคราม อายุน่าจะใกล้เคียงกับโรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

จอมพลแปลก พิบูลสงคราม ต้องการขยายตัวเมืองมาบริเวณวงเวียนสระแก้ว จึงสร้างชุดอาคารสงเคราะห์เพื่อให้คนไทยเข้ามาค้าขาย แต่คนไทยสมัยก่อนใช้วิถีชีวิตอยู่ริมแม่น้ำลพบุรี ประกอบกับนโยบายกีดกันการค้าของชาวต่างชาติ ทำให้ไม่ได้รับเสียงตอบรับดีนัก รัฐบาลจึงหันมาสนับสนุนให้ครอบครัวทหารเข้ามาจับจองตึกแถวเพื่อเปิดร้านค้าขายของ พร้อมทั้งหาผลประโยชน์บำรุงกองทัพไปในตัว

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ลักษณะชุดอาคารสงเคราะห์เป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็ก ผสมผสานระหว่างสถาปัตยกรรมยุคนีโอคลาสลิกร่วมสมัยกับสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค เน้นรูปทรงสี่เหลี่ยมมุมฉาก ใช้เส้นสายเรียบง่าย มีช่องลมเพื่อระบายอากาศ มีกันสาดคอนกรีตยื่นออกมาเพื่อป้องกันแสงแดดและป้องกันฝนสาด

ปัจจุบันยังหลงเหลือป้ายที่อายุใกล้เคียงกับชุดอาคาร นั่นคือป้ายร้านยุวภัณฑ์ มีสัญลักษณ์ตราสามทหารระบุด้านซ้ายบนป้าย ซึ่งสัญลักษณ์ตราสามทหารหมายถึงชุดอาคารอยู่ภายใต้การดูแล การจัดสรร หรือเป็นสวัสดิการของกองทัพ เพื่อหาผลประโยชน์และสร้างรายได้มาบำรุงหน่วยทหารในพื้นที่ เป็นหนึ่งในหลักฐานการขยายตัวเมืองใหม่ลพบุรีบริเวณสระแก้ว ได้รับการวางผังและควบคุมโดยกองทัพ

ชุดอาคารสงเคราะห์
45 ซอยศรีสุริโยทัย ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : ชุดอาคารสงเคราะห์

ที่ว่าการอำเภอเมืองลพบุรี
ปัจจุบันคือ ศูนย์ข้อมูลข่าวสารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ที่ว่าการอำเภอเมืองลพบุรีสร้างใน พ.ศ. 2482 ปัจจุบันกลายเป็นศูนย์ข้อมูลข่าวสารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ลักษณะอาคารเป็นอาคารปูน 2 ชั้น ใช้รูปทรงเรขาคณิตมาช่วยออกแบบ ตัวอาคารสมมาตรทั้งซ้ายขวา บริเวณตรงกลางอาคารมีครีบปูนแนวตั้งยื่นสูง และมีช่องกระจกทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าเว้นจังหวะแบบสมมาตร ช่วยขับเน้นให้แสงส่องเข้าด้านในอาคาร มีกันสาดคอนกรีตยื่นออกมาเพื่อบังแดดและกันฝน รอบอาคารมีช่องลมระบายอากาศตามแนวคิดสถาปัตยกรรมเขตร้อน

เราแอบยกนิ้วให้ที่นี่เป็นหนึ่งในสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคที่สวยที่สุดในลพบุรี

ที่ว่าการอำเภอเมืองลพบุรี (ปัจจุบันคือศูนย์ข้อมูลข่าวสารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น)
ตำบลท่าหิน อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : ที่ว่าการอำเภอเมืองลพบุรี

สถานีตำรวจภูธรเมืองลพบุรี (หลังเก่า)

อาคารสถานีตำรวจภูธรเมืองลพบุรีหลังเก่าซ่อนอยู่ด้านหลังอาคารสถานีตำรวจภูธรเมืองลพบุรีหลังเก่าหลังใหม่ เมื่อก่อนอาคารนี้เคยเป็นกองกำกับการสืบสวน ตำรวจภูธรจังหวัดลพบุรี สร้างขึ้นประมาณ พ.ศ. 2482 ถือเป็นอาคารสำนักงานหลังแรกของตำรวจภูธรจังหวัดลพบุรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ลักษณะของอาคารเป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็ก 2 ชั้น รูปแบบสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค มีลักษณะเรียบทรงยาวเกลี้ยง ใช้รูปทรงเรขาคณิตมาออกแบบให้ทันสมัย ไม่มีลวดลายไทย หลังคาตัดแบนเรียบตามสมัยนิยม บริเวณมุขกลางยื่นสูงออกมาเพื่อความโดดเด่น ช่องกระจกเว้นแบบสมมาตรทั่วทั้งอาคาร มีแผงกันสาดคอนกรีตยื่นรอบอาคาร

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ด้านหลังอาคารมีลักษณะแตกต่างจากด้านหน้า บริเวณมุขตรงกลางขนาบข้างด้วยครีบปูนแนวตั้ง มีกันสาดคอยบังทางเข้าประตูด้านหลังตัวอาคาร อดีตสามารถเข้าออกประตูด้านหลังได้ แต่ปัจจุบันถูกปิดทำให้ไม่สามารถเข้าออกได้แล้ว

สถานีตำรวจภูธรเมืองลพบุรี (หลังเก่า)
191 ถนนนารายณ์มหาราช ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : สถานีตำรวจภูธรเมืองลพบุรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

อาคารอำนวยการ โรงพยาบาลอานันทมหิดล

ยังไม่ทันเข้าไปใกล้ก็เห็นอาคารอำนวยการโดดเด่นมาตั้งแต่ไกล

โรงพยาบาลอานันทมหิดลเป็นโรงพยาบาลทหารที่ใหญ่เป็นลำดับที่ 2 ของประเทศไทย รองจากโรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า รวมถึงเป็นโรงพยาบาลที่มีชื่อพระราชทานตามพระราชทินนามในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล รัชกาลที่ 8 และในวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2481 พระองค์เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเปิดอาคารอำนวยการ

อาคารอำนวยการ โรงพยาบาลอานันทมหิดล คาดว่าสร้างขึ้นประมาณ พ.ศ. 2480 – 2481 เพื่อเป็นอาคารอายุรกรรมและตึกตรวจโรคผู้ป่วยนอก ปัจจุบันเป็นอาคารอำนวยการ โรงพยาบาลอานันทมหิดล มีโครงสร้างแผนผังอาคารคล้ายคลึงกับตึกอำนวยการ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์

ลักษณะเป็นอาคารคอนกรีต 2 ชั้น ผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า หลังคาทรงตัดแบนเรียบ ตัดทอนลวดลายประดับตกแต่งออกทั้งหมด เน้นพื้นผิวเรียบโทนสีขาว เพื่อขับเน้นประโยชน์ใช้สอยเป็นหลัก ออกแบบช่องหน้าต่างสมมาตร เหนือหน้าต่างประดับแผงกันสาดคอนกรีตยื่นออกมา เพื่อช่วยบังแดดและกันฝนตามสถาปัตยกรรมเขตร้อน มีช่องลมระบายอากาศตลอดแนว

อาคารอำนวยการสร้างขึ้นพร้อมกับการสร้างโรงพยาบาลอานันทมหิดลได้รับการอนุรักษ์ไว้เป็นอย่างดี คงสภาพเดิมเกือบทั้งหมด และได้รับรางวัลอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรมดีเด่น ประเภทอาคารสถาบันและอาคารสาธารณะ ประจำปี 2551

อาคารอำนวยการ โรงพยาบาลอานันทมหิดล
35 หมู่ที่ 6 ตำบลเขาสามยอด อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : อาคารอำนวยการ โรงพยาบาลอานันทมหิดล

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ตึกปฏิบัติการแพทย์ โรงพยาบาลอานันทมหิดล

เชื่อว่าตึกปฏิบัติการแพทย์ต้องติดหนึ่งในลิสต์ตึกสวยสำหรับทุกคนแน่นอน แม้ปัจจุบันถูกทิ้งร้างอย่างน่าเสียดาย แต่นี่ก็เป็นหลักฐานสถาปัตยกรรมยุคคณะราษฎรที่ล้ำสมัยแห่งหนึ่งในยุคนั้น

ช่วง พ.ศ. 2482 จอมพลแปลก พิบูลสงคราม มอบหมายให้กรมแพทย์ทหารบก จัดตั้งโรงเรียนนายทหารเสนารักษ์เฉพาะกิจ มีเป้าหมายเพื่อเร่งผลิตแพทย์ทหารไว้รองรับสภาวะสงคราม พร้อมทั้งกระจายแพทย์แผนปัจจุบันออกสู่ชนบททั่วประเทศ

ตึกปฏิบัติการแพทย์สร้างขึ้นใน พ.ศ. 2486 เพื่อใช้เป็นอาคารเรียนและปฏิบัติการเฉพาะทาง แบ่งเป็นการเรียนการสอนในรูปแบบ Pre-medical และ Pre-clinic อดีตชั้นล่างเป็นห้องเรียนและห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์ ส่วนชั้นบนเป็นห้องเรียนวิชากายวิภาคศาสตร์

ลักษณะอาคาร 2 ชั้น มองตอนแรกคล้ายอาคารหลังเล็กๆ แต่ด้านหลังอาคารเป็นทรงยาวตลอด นำรูปทรงเรขาคณิตมาออกแบบหัวมุมอาคารให้เป็นทรงโค้งมน บริเวณทางเข้าหลักมีมุขหลังคาคอนกรีตยื่นออกมา บันไดด้านหน้าเป็นทรงครึ่งวงกลม ขยายเส้นโค้งมนรับกับมุมอาคาร

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ภาพจาก: พันโทไชยเชษฐ์ อุกาวงศ์

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ภาพจาก: พันโทไชยเชษฐ์ อุกาวงศ์

ส่วนบันไดด้านในอาคารมีลักษณะคล้ายกับบันไดในโรงแรมทหารบก เป็นบันไดวนโค้งขนานผนังอาคาร ด้านในมีหน้าต่างบานกระทุ้ง ตัวเหล็กยาวๆ ที่ห้อยลงมามีไว้สำหรับดันเปิดบานหน้าต่าง แล้วใช้รูหรือตัวล็อกบนก้านเหล็กยึดไว้กับเดือยด้านล่าง เพื่อเปิดค้างบานหน้าต่างในระดับที่ต้องการ ปัจจุบันด้วยกาลเวลาทำให้บานกระทุ้งบางส่วนไม่สามารถใช้งานได้

ฝั่งด้านข้างอาคารมีช่องหน้าต่างทำจากไม้ยาวตลอดอาคาร ช่วยถ่ายเทสภาพอากาศ สอดคล้องกับหลักสุขอนามัยทางการแพทย์และสภาพอากาศร้อนชื้น ขณะเดียวกันก็มี 2 ห้องที่มีช่องหน้าต่าง 2 บาน ไม่ทราบแน่ชัดว่าอดีตเคยใช้เป็นห้องอะไร

ปัจจุบันยังคงหลงเหลือตัวอักษรเขียนชื่อตึกปฏิบัติการแพทย์

ตึกปฏิบัติการแพทย์ โรงพยาบาลอานันทมหิดล
35 หมู่ที่ 6 ตำบลเขาสามยอด อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : ตึกปฏิบัติการแพทย์ โรงพยาบาลอานันทมหิดล

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ภาพจาก: พันโทไชยเชษฐ์ อุกาวงศ์

อาคารทันตกรรม โรงพยาบาลอานันทมหิดล

เดิมชื่อตึกศัลยกรรมและที่พักผู้ป่วยทางศัลยกรรม สร้างขึ้นราว พ.ศ. 2481 – 2482 เป็นหนึ่งในตึกทันสมัยที่สุดในประเทศและในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ปัจจุบันเป็นอาคารทันตกรรม

เราเชื่อว่าปัจจุบันอาคารนี้ก็ยังคงสง่างามไม่แพ้อาคารสถาปัตยกรรมสมัยใหม่อื่นๆ

ตัวอาคารเป็นคอนกรีตเสริมสูง 2 ชั้น ใช้หลังคาตัดแบนเรียบ ลักษณะอาคารคล้ายทรงเรือดำน้ำ จุดเด่นคือออกแบบมุขปีกอาคารทั้งสองข้างให้เป็นทรงโค้งมน ลดทอนความแข็งกระด้างจากมุมสี่เหลี่ยม บริเวณมุขโค้งทั้งสองด้านมีกระจกขนาดเรียงต่อกันแบบเป็นระเบียบ ช่วยให้รับแสงธรรมชาติเข้าสู่อาคารได้อย่างเต็มที่

บริเวณด้านในอาคารหลักมีหน้าต่างบานกระทุ้งเรียงยาวแบบสมมาตร ตัวเหล็กยาวๆ ที่ห้อยลงมามีไว้สำหรับดันเปิดบานหน้าต่าง แล้วใช้รูหรือตัวล็อกบนก้านเหล็กยึดไว้กับเดือยด้านล่าง เพื่อเปิดค้างบานหน้าต่างในระดับที่ต้องการ ปัจจุบันบานกระทุ้งบางส่วนไม่สามารถใช้งานได้ตามกาลเวลา

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ภาพจาก: พันโทไชยเชษฐ์ อุกาวงศ์

จากคำบอกเล่า บริเวณชั้นล่างเคยเป็นห้องผ่าตัด ส่วนชั้นบนมีระเบียงล้อมรอบด้วยกระจกใส ช่วยให้นักเรียนแพทย์สามารถมองลงมาสังเกตการณ์ขั้นตอนการผ่าตัดจากด้านบนได้ โดยไม่ต้องรบกวน หรือนำเชื้อโรคเข้าไปในห้องผ่าตัดด้านล่าง ปัจจุบันได้รับการปรับปรุงอาคารใหม่ เพื่อให้เหมาะสมกับการใช้งานในปัจจุบัน และยังคงหลงเหลือหลักฐานกระจกโค้งนำเข้าจากต่างประเทศอยู่

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

เรากับช่างภาพเดินสอดส่องรอบอาคารทันตกรรม จนพบช่องลมลวดลายงูพันดาบ ออกแบบโดยนำรูปทรงเรขาคณิตมาปรับใช้ ถือเป็นสัญลักษณ์ทางการแพทย์ แม้ภายหลังช่างภาพแอบกระซิบว่า งูคล้ายคลึงกับพญานาคมากกว่าก็ตาม แน่นอน เราพยักหน้าอยู่ในใจ

อาคารทันตกรรม โรงพยาบาลอานันทมหิดล
35 หมู่ที่ 6 ตำบลเขาสามยอด อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : อาคารทันตกรรม โรงพยาบาลอานันทมหิดล

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ตึกศรีสังวาลย์
ปัจจุบันคือ อาคารศูนย์ฟอกไตเทียม โรงพยาบาลอานันทมหิดล

อดีตชื่อตึกศรีสังวาลย์ หรือตึกโพสท์ คาดว่าสร้างขึ้นราว พ.ศ. 2481 เคยใช้เป็นอาคารการเรียนการสอนของโรงเรียนเสนารักษ์ ถือเป็นโรงเรียนแพทย์ทหารแห่งแรกของประเทศไทย

ต่อมาตัวอาคารได้รับการปรับปรุงเพื่อใช้เป็นตึกแผนกพยาธิวิทยา โดยพื้นที่ทางทิศตะวันออกเคยใช้เป็นที่เก็บศพ และในเวลาต่อมายังเคยใช้เป็นที่ทำการของกองร้อยสนับสนุน กองพันเสนารักษ์ที่ 1 กองพลที่ 1 รักษาพระองค์ ปัจจุบันเป็นศูนย์ฟอกไตเทียม

ลักษณะเป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็กชั้นเดียวทรงเรียวยาว มีช่องกระจกตามแนวยาวแบบสมมาตร และมีช่องลมลวดลายงูพันดาบ ออกแบบโดยนำรูปทรงเรขาคณิตมาปรับใช้ ถือเป็นสัญลักษณ์ทางการแพทย์ ส่วนบริเวณผนังใต้ขอบหลังคาประดับตัวอักษรปูนปั้น ระบุชื่อตึกศรีสังวาลย์ตามแบบดั้งเดิม ด้านข้างอาคารเชื่อมต่อกับเฉลียงทางเดินคลุมหลังคา เพื่อรองรับการใช้งานให้สอดคล้องกับปัจจุบัน

ตึกศรีสังวาลย์ (ปัจจุบันคือ อาคารศูนย์ฟอกไตเทียม โรงพยาบาลอานันทมหิดล)
35 หมู่ที่ 6 ตำบลเขาสามยอด อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : ตึกศรีสังวาลย์

แนวรั้วกำแพงเก่า โรงพยาบาลอานันทมหิดล

แนวรั้วกำแพงเก่าของโรงพยาบาลอานันทมหิดลก็แฝงเสน่ห์และเรื่องราวไว้ไม่แพ้ตัวอาคารหลัก แม้ปัจจุบันกลมกลืนไปกับร่มเงาไม้และธรรมชาติ แต่ถ้าเราลองสังเกตดูดีๆ จะพบว่า แนวรั้วเหล่านี้ได้รับการออกแบบมาเป็นอย่างดี

ตัวเสารั้วคอนกรีตเสริมเหล็กเป็นหนึ่งในสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค แบ่งออกเป็นสองก้านขนานกัน ด้านบนเสามีลักษณะโค้งมน ตัดทอนองค์ประกอบซับซ้อนออก แต่ก็สอดแทรกรูปทรงเรขาคณิตอยู่

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ตรงกลางช่องว่างระหว่างเสา ประดับสัญลักษณ์กากบาทสีแดงบนพื้นขาว ถือเป็นสัญลักษณ์สากลบ่งบอกว่า บริเวณนี้คือสถานพยาบาล และเป็นเครื่องหมายกาชาดตามอนุสัญญาเจนีวา เพื่อคุ้มครองชีวิตของผู้เจ็บป่วยและบุคลากรทางการแพทย์ในยามสงคราม

แนวรั้วกำแพงเก่า โรงพยาบาลอานันทมหิดล
35 หมู่ที่ 6 ตำบลเขาสามยอด อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : แนวรั้วกำแพงเก่า โรงพยาบาลอานันทมหิดล

อาคารนิคม

บริเวณวงเวียนกรมประชา ตรงข้ามโรงเรียนพิบูลสงเคราะห์ มีอาคารสถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคหลังเล็กซ่อนอยู่

ช่วง พ.ศ. 2483 รัฐบาลประกาศพระราชกฤษฎีกากำหนดเขตหวงห้ามที่ดินในพื้นที่จังหวัดสระบุรีและจังหวัดลพบุรี มอบหมายให้กรมประชาสงเคราะห์จัดตั้งอาคารนิคมในรูปแบบสหกรณ์นิคม เพื่อจัดสรรที่ดินทำกินให้แก่ราษฎรที่ยากจนได้มีที่ดินเป็นของตนเองและสร้างอาชีพอย่างมั่นคง

อาคารนิคมทำพิธีเปิดอย่างเป็นทางการในวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2483 ได้รับการวางบทบาทให้เป็นศูนย์กลางชุมชน เคยเป็นสถานบริการสาธารณสุขชุมชนในอดีต มีแพทย์ประจำตำบลคอยรักษาพยาบาล เคยเป็นที่ทำการเกษตร มีเจ้าหน้าที่เกษตรให้ความรู้ด้านการประกอบอาชีพ และเคยเป็นที่ทำการไปรษณีย์ รับส่งจดหมายของชาวนิคม

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

เป็นอาคารไม้ชั้นเดียว รูปแบบสถาปัตยกรรมคล้ายกับกลุ่มอาคารริมถนนราชดำเนินกลาง กรุงเทพฯ ออกแบบเน้นเส้นสายแนวนอน มีช่องหน้าต่างเรียงรอบอาคาร เพื่อให้แสงสว่างและถ่ายเทลมธรรมชาติ

โถงทางเข้าด้านหน้ายื่นออกมาเป็นลักษณะรูปทรงโค้งมน มีแผงกันสาดคอนกรีตยื่นยาวล้อมขอบหน้าต่าง เพื่อกันแดดและกันฝน ขณะเดียวกันก็เป็นการตกแต่งอาคารด้วยเช่นกัน

อาคารนิคม
ตำบลนิคมสร้างตนเอง อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : อาคารนิคม

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

เสาธงด้านหน้าอาคารนิคม

ฐานเสาธงสร้างจากคอนกรีตเสริมเหล็ก เป็นทรงแท่นสี่เหลี่ยมเรียบง่ายซ้อนกันเป็นชั้นๆ ตามเอกลักษณ์สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโค ตัวเสาเป็นแท่งคอนกรีตสี่เหลี่ยมทรงสูง ยอดบนสุดมีพื้นที่สำหรับผูกสายชักธงชาติ สะท้อนความแข็งแกร่ง ตามรูปแบบการสร้างอนุสาวรีย์ และสถาปัตยกรรมยุคคณะราษฎร

ตรงกลางของเสาประดับเครื่องหมายราชการของกองทัพไทย

เสาธงด้านหน้าอาคารนิคมแตกต่างจากเสาธงด้านหน้าอาคารลวะศรีในมหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี สำหรับเราเสาธงด้านหน้าอาคารลวะศรีมีลักษณะลวดลายมากกว่า มีความสง่างามเฉกเช่นสตรี ขณะที่เสาธงด้านหน้าอาคารนิคมมีลักษณะเรียบง่าย เข้มแข็งมั่นคงดุจทหาร อาจเป็นการออกแบบเพื่อสะท้อนให้เห็นถึงความใส่ใจ และลำดับความสำคัญของเสาธงในแต่ละพื้นที่

เสาธงด้านหน้าอาคารนิคม
ตำบลนิคมสร้างตนเอง อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี 15000
Google Maps : เสาธงด้านหน้าอาคารนิคม

สถานีอนามัยพระพุทธบาท

ขยับออกมาจากจังหวัดลพบุรี เราแวะเลยออกไปที่สถานีอนามัยพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ที่นี่มีอาคารอาร์ตเดโคอีกหนึ่งหลังซ่อนอยู่หลังต้นไม้ใหญ่

ในยุครัฐบาลจอมพลแปลก พิบูลสงคราม พื้นที่อำเภอพระพุทธบาทได้รับการวางผังเมืองให้เป็นเมืองศูนย์กลางการท่องเที่ยวทางศาสนา-วัฒนธรรม มีการจัดตั้งสถานีอนามัยเพื่อกระจายการแพทย์แผนปัจจุบันออกสู่ชุมชนภูมิภาค ให้บริการรักษาพยาบาล ทำคลอด และฉีดวัคซีนป้องกันโรคแก่ประชาชน

สถาปัตยกรรมอาร์ตเดโคในเมืองลพบุรี

ลักษณะเป็นอาคาร 2 ชั้น มุขส่วนกลางของอาคารเป็นทรงกระบอกโค้งมนยื่นออกมาด้านหน้า ซ่อนโถงบันไดสำหรับเชื่อมขึ้นชั้นล่างสู่ชั้นบน บนผนังปูนโค้งมีช่องหน้าต่างเป็นสี่เหลี่ยมเล็กๆ เรียงตัวแนวยาวสองแถวคู่ขนาน เพื่อดึงแสงสว่างธรรมชาติเข้าสู่โถงบันได

ตัวอาคารเป็นรูปทรงเรียบง่าย ระเบียงชั้นสองแต่งราวเหล็กดัดลายเรขาคณิต ตัวตึกใช้หลังคาแบนซ่อนขอบปูน มีกันสาดคอนกรีตยื่นเหนือมุขทางเข้าชั้นล่าง เพื่อบังแดดและฝนตามหลักการออกแบบสถาปัตยกรรมเขตร้อน

ปัจจุบันอาคารสถานีอนามัยพระพุทธบาทได้รับการดูแลรักษาเป็นอย่างดี ตอนเย็นมีเต้นแอโรบิกส่งเสริมสุขภาพ

สถานีอนามัยพระพุทธบาท
12/20 ถนนสายคู่ ตำบลพระพุทธบาท อำเภอพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี 18120
Google Maps : สถานีอนามัยพระพุทธบาท

อ้างอิง
– ชาตรี ประกิตนนทการ. (2563). ศิลปะ-สถาปัตยกรรมคณะราษฎร (พิมพ์ครั้งที่ 5 ปรับปรุงแก้ไข). มติชน.
– ชาตรี ประกิตนนทการ. (2565, 30 มิถุนายน). เมืองใหม่คณะราษฎร ในย่านเก่ากรุงเทพฯ (2). มติชนสุดสัปดาห์. https://www.matichon.co.th/weekly/history-culture/chatree
– ณัฐฐานิตย์ คะเชนทร์. (2558). การออกแบบผังเมืองสมัยจอมพล ป.พิบูลสงคราม (พ.ศ. 2475-2487) : ลพบุรี, สระบุรี และเพชรบูรณ์ [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศิลปากร].
– ปัณรสี รักษา, และ สมชาติ จึงสิริอารักษ์. (ม.ป.ป.). สถาปัตยกรรมสมัยใหม่ในเมืองลพบุรี [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศิลปากร].
– ศิลปวัฒนธรรม. (2563, 15 พฤษภาคม). สถาปัตย์ อาร์ต เดกอ ในลพบุรี ที่จอมพล ป. สร้างช่วงปี 2478-81. https://www.silpa-mag.com/history
– สำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี. (ม.ป.ป.). การอนุรักษ์และการใช้ประโยชน์อาคารสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ในเมืองเก่าลพบุรี. มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี.