โครงการอ่านสร้างชาติคือหนึ่งในโครงการของมูลนิธิกระจกเงาที่ยึดถือมาตลอดว่า ‘การอ่านคือเครื่องมือในการพัฒนาพื้นฐานชีวิตของเด็ก’ นั่นจึงทำให้ไม่ว่าคุณจะส่งหนังสือมือสองแบบไหนไปให้มูลนิธิกระจกเงา หนังสือทุกเล่มและกระดาษทุกแผ่นล้วนมีที่ทางไปต่ออย่างมีประโยชน์เสมอ จรัญเล่าให้เราฟังว่า เป็นเรื่องปกติเลยที่จะพบเห็นหนังสือมือสองที่อาจจะไม่ได้เรียกว่าเป็นหนังสือจริงๆ บ้างก็เป็นบันทึกการประชุมที่ไม่ได้ให้ความรู้อะไร บ้างก็เป็นแบบฝึกหัดที่ใช้ไปแล้วจนหมดเล่ม แต่นั่นก็ไม่ได้แปลว่าหน้ากระดาษในหนังสือเหล่านั้นจะสูญเปล่า เพราะกองกระดาษที่นำไปใช้งานต่อไม่ได้แล้วจะถูกส่งไปชั่งขายกับโรงงานรีไซเคิล และเงินที่ได้จากการขายจะถูกนำมาใช้ในส่วนของงบในการขนส่งหนังสือ และงบในส่วนจำเป็นที่ต้องใช้จ่ายสำหรับการพาหนังสือมือสองเหล่านี้ให้ไปถึงมือกลุ่มคนที่เหมาะสมให้ได้ และแน่นอนว่า หนังสือในห้องสมุด 1981 Gallery & Library ก็ผ่านขั้นตอนเหล่านี้มาเช่นกัน

“หนังสือผ่านมือผ่านตาผมทุกเล่ม เรียกว่าเป็นการคัดหนังสือที่เหมือนมีสายพานหนังสือสองที่ผมต้องคัดแยกอย่างดีทุกเล่ม หนังสือส่วนมากของที่นี่ก็เห็นได้เลยว่า เป็นหนังสือสภาพดี บางเล่มยังใหม่ บางเล่มยังอยู่ในซีล ถ้าเดินหาให้ดีก็จะเจอหนังสือหายากอยู่ในนี้ และหนังสือที่นี่ยังครอบคลุมคนทุกวัย มีทั้งหนังสือเก่าที่หายากและทั้งหนังสือใหม่ที่ทันเทรนด์การอ่านในช่วงนี้”

เข้าใจว่าทุกเล่มในห้องสมุดนี้เป็นหนังสือมือสอง แต่ทำไมโครงการอ่านสร้างชาติถึงอยากขายหนังสือในราคาที่จับต้องได้ขนาดนี้?

“หนังสือบ้านเรายุคนี้ราคาแพงขึ้นเยอะมาก ผมเข้าใจผู้ประกอบการนะ แต่ก็เข้าใจนักอ่านและก็อยากปลูกฝังนิสัยรักการอ่านให้ใกล้ชิดกับคนทั่วไปมากขึ้นด้วย จริงๆ เป็นไปได้ยากเลยกับการตั้งราคาหนังสือ 100 บาท แต่ผมมองว่า ราคานี้ห้องสมุดยังไปต่อและอยู่ได้ เพราะเงินจากหนังสือทุกเล่มในนี้ก็จะถูกโอนเข้าบัญชีมูลนิธิกระจกเงาเพื่อเอาไปทำเป็นห้องสมุดให้เด็กๆ ต่อไปครับ”

สิ่งที่ทำให้ห้องสมุดแห่งนี้ไม่ใช่แค่การเปิดพื้นที่ให้ทุกคนเข้าถึงหนังสือและการอ่านได้ง่ายขึ้น แต่ยังเป็นแรงขับจากทุกแรงของคนทำงานเบื้องหลังที่กว่าหนังสือจะมาถึงห้องสมุดแห่งนี้ โดยเฉพาะการได้ให้คนไร้บ้านเข้ามาคัดแยกกระดาษและขยะรีไซเคิล เพื่อนำเงินที่ได้จากการขายขยะรีไซเคิลมาเป็นทุนเลี้ยงชีพของคนไร้บ้าน และได้มาสนับสนุนการทำห้องสมุดทั่วประเทศ รวมถึงห้องสมุดแห่งนี้ด้วย แม้จรัญกล่าวว่า เงินที่ได้จากการขายกระดาษให้โรงงานรีไซเคิลนั้นไม่ได้เป็นจำนวนที่มากมายนัก แต่ก็เป็นส่วนหนึ่งที่ขับเคลื่อนคนหลายกลุ่มตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำได้จริงๆ

อีกความพิเศษของห้องสมุด 1981 Gallery&Library คือการที่พื้นที่แห่งนี้เสมือนที่ลี้ภัยจากความวุ่นวายภายนอก ให้ทุกคนเข้ามาหลบภัยพักใจนอนหลับสักตื่นที่นี่ สฤษดิ์บอกเราว่า จริงๆ แล้วเขาเองก็แวะมางีบหลับที่นี่แทบทุกวันระหว่างที่ต้องทำงานในตึกนี้ วันละ 5-10 นาทีก็ชาร์จพลังให้ใจพอได้มีช่วงเวลาที่หยุดพักจากความเร่งรีบและความกดดันกันบ้าง

“ผมว่าคนมันแข่งขันกันทุกอย่างเนอะ ในเมื่อเราจะทำห้างสรรพสินค้าขึ้นมา ที่นี่ก็จะกลายเป็นที่ที่คนมาค้าขายกัน ห้างจึงเป็นพื้นที่ที่วุ่นวายประมาณหนึ่งอยู่แล้ว แทบจะไม่มีที่เงียบๆ ให้คนเราได้พัก จุดประสงค์ของที่นี่คือการให้คนได้อ่านหนังสือ หรือให้เข้าไปหลับได้เลยครับ เพราะคนเราสมัยนี้แทบไม่มีเวลาแม้แต่จะไปเที่ยวที่ไหน การอยู่ในตึกในกล่องแบบนี้ พวกเราไม่เห็นพระอาทิตย์เลย แค่นั้นก็เป็นเรื่องที่เศร้าแล้ว”

สฤษดิ์จึงออกแบบคอนเซปต์ของห้องสมุดนี้ตั้งแต่การใช้พื้นที่ แสง เสียง และวิดีโอที่ฉายอยู่บนจอขนาดใหญ่ที่ฟุตเทจทั้งหมดล้วนเป็นผลงานของสฤษดิ์เอง เพราะในอีกบทบาทหนึ่ง เขาคือศิลปินเจ้าของเพจ Mahaheretonight ผู้ชื่นชอบการทำงานกับภาพและเสียงมาโดยตลอดอยู่แล้ว เขาจึงนำวิดีโอจากโปรเจกต์ “ไพรวิหารหลวง” ที่เขาตระเวนเดินทางไปถ่ายเก็บภาพและเสียงของธรรมชาติทั่วประเทศกว่า 40–50 จังหวัด เช่น เพชรบูรณ์ น่าน กาญจนบุรี พังงา ระนอง และอีกหลายจังหวัดมาฉายบนจอ พร้อมติดตั้งระบบเสียงที่เหมาะกับการพักผ่อนให้ได้มากที่สุด

ไม่แน่ว่าในอนาคตห้องสมุดแห่งนี้อาจจะมีทั้งการจัดแสดงงานศิลปะ การจัดเวทีเสวนา การจัดเวิร์กช็อป รวมถึงการมีระบบเสียงที่หากคุณเดินไปอ่านหนังสือทางขวาอาจจะได้ยินเสียงนก หรือหากเดินไปนั่งที่มุมซ้ายของห้องสมุดแห่งนี้ คุณอาจจะได้ยินเสียงน้ำตกก็ได้ ทั้งจรัญ สฤษดิ์และ ONCE เองก็เชื่อว่า พื้นที่แห่งนี้จะฮีลใจคนหลายกลุ่มและรวมคนที่อยากหลีกหนีสิ่งเดิมๆ เพื่อสร้างความสบายใจใหม่ๆ ในพื้นที่นี้ไปได้ด้วยกัน

เพิ่มเติมสำหรับใครที่แวะมาที่นี่แล้วรู้สึกว่า ‘หนังสือหายากจัง? / อยากให้จัดหมวดหมู่หนังสือให้หน่อย’ จริงๆ แล้วนั่นเป็นความตั้งใจของจรัญที่ไม่ต้องการแบ่งแยกหมวดหมู่หนังสือบนชั้นในพื้นที่นี้

“หนังสือบริจาคมันจัดหมวดหมู่ไม่ได้หรอก แต่ในทางกลับกันมันอาจจะดีแล้วที่ไม่จัดหมวดหมู่ เพราะทำให้ได้ค้นหาหนังสือ ได้ลองเอาตัวเองไปนั่งให้หนังสือเลือกเราบ้าง”