เรื่องเล่าครั้งนี้เริ่มต้นไกลออกไปจากกรุงเทพฯ ที่เมืองเวนิส ประเทศอิตาลี สถานที่ซึ่ง Venice Biennale ถือกำเนิดขึ้นตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 19 และค่อยๆ กลายเป็นเวทีที่ประเทศต่างๆ ใช้แสดงศักยภาพผ่าน National Pavilion

ศ.ดร. อภินันท์ ผู้บุกเบิกการปักหมุด Thai Pavilion ครั้งแรกที่ Venice Biennale เมื่อปี พ.ศ. 2546 กล่าวว่า มหกรรมโอลิมปิกแห่งศิลปะอันเก่าแก่นี้ไม่เป็นเพียงมหกรรมสำหรับนำผลงานสวยๆ มาเรียงให้คนดู แต่ยังเป็นพื้นที่ของอำนาจ การเมือง เศรษฐกิจ หรือสิ่งที่วันนี้เราเรียกกันว่า Soft Power มาตั้งแต่เริ่มต้น การมี Pavilion ไม่ได้สะท้อนเพียงความพร้อมทางศิลปะของประเทศหนึ่ง แต่ยังหมายถึงทุน โครงสร้าง และความสามารถในการทำให้ประเทศนั้นปรากฏตัวอยู่บนแผนที่วัฒนธรรมโลกด้วย

นิทรรศการ วิญญาณข้ามมหาสมุทร (The Spirits of Maritime Crossing) ที่เขาพาไปจัดแสดงที่ Venice Biennale เมื่อ พ.ศ. 2567 จึงไม่ได้ตั้งต้นจากความคิดว่าจะ “พาศิลปินไทยไปเวนิส” เท่านั้น แต่ย้อนกลับไปมองความสัมพันธ์ระหว่างกรุงเทพฯ กับเวนิสที่ทั้งสองเมืองต่างก็มีประวัติศาสตร์การเดินทาง การค้า และการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมเชื่อมต่อกันมายาวนาน ก่อนนำแนวคิดเรื่องการข้ามมหาสมุทรมาเป็นเส้นเรื่อง

พื้นที่นี้ยังเปิดรับศิลปินจากประเทศเพื่อนบ้าน ทั้งลาว กัมพูชา และเวียดนาม ซึ่งหลายคนแทบไม่มีโอกาสเข้าสู่เวทีระดับนานาชาติ พร้อมวางผลงานของศิลปินหน้าใหม่ไว้ข้างศิลปินที่ผู้ชมทั่วโลกรู้จักดี

“เราไม่ได้อยากพาแต่ศิลปินไทยทั้งหมดไป เราพาศิลปินจากพม่า มาเลเชีย สิงคโปร์ ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย ลาว เวียดนาม ไปอยู่บนเวทีนานาชาติด้วยกัน”

ครั้งแรกมีศิลปินเข้าร่วมราว 14–16 คน และยังมีภาพยนตร์สั้นที่สร้างขึ้นเป็นพิเศษ โดยได้ Marina Abramović ศิลปินเพอร์ฟอร์แมนซ์คนสำคัญของโลกมาร่วมแสดงกับ พิเชษฐ์ กลั่นชื่น เป็นภาพยนตร์พูดถึงวิญญาณ การเดินทาง และภาวะของผู้คนที่ต้องพลัดออกจากบ้านเกิด ก่อนเรื่องเล่าจะเคลื่อนจากพนมเปญไปเวนิสและกรุงเทพฯ

นิทรรศการวิญญาณข้ามมหาสมุทร ภาค 2 จัดที่ Palazzo Rocca Contarini ได้ขยายจำนวนศิลปินเป็น 20 คน และขยับสถานที่เข้าใกล้ย่าน Accademia มากขึ้น เป็น Palazzo ที่ใช้จัดแสดงอยู่บนเส้นทางสัญจรสำคัญ ผู้ชมกว่า 30,000 คนที่เดินผ่านจึงมีโอกาสแวะเข้ามาพบงานโดยไม่ต้องตั้งใจวางแผนล่วงหน้า

Venice Biennale ครั้งนี้เต็มไปด้วยแรงเสียดทานจากสถานการณ์การเมืองระหว่างประเทศ การคว่ำบาตร การตัดงบประมาณ และการประท้วงที่เกิดขึ้นตั้งแต่ช่วงเปิดงาน สำหรับ ศ.ดร. อภินันท์ เหตุการณ์เหล่านี้ย้ำให้เห็นว่า Venice Biennale ไม่ได้แยกตัวออกจากโลกภายนอกเลย

“มหกรรมที่มีอายุกว่าร้อยปีนี้เป็นสัญลักษณ์ของอำนาจ ไม่ใช่แค่ Soft Power แต่มันคืออำนาจ ใครบอกว่าดูศิลปะไม่รู้เรื่อง ให้ไปดูคนทะเลาะกัน อันนั้นรู้เรื่องเลย” (หัวเราะ)

ศิลปะอาจดูเป็นภาษาที่เข้าใจยากสำหรับบางคน ทว่าความขัดแย้งที่อยู่รอบงานศิลปะกลับเป็นเรื่องเดียวกับที่เราพบในข่าวและชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องชาติ อัตลักษณ์ เงินทุน หรือการถูกผลักให้เลือกข้าง

ราว 10 ปีก่อน หลังเกษียณจากกระทรวงวัฒนธรรม ศ.ดร. อภินันท์ได้รับการติดต่อจากไทยเบฟ (บริษัท ไทยเบฟเวอเรจ จำกัด (มหาชน)) ให้เข้ามาเป็นที่ปรึกษาด้านศิลปวัฒนธรรม หนึ่งในโจทย์สำคัญที่เขารับมาคือการสร้างเวทีซึ่งเปิดโอกาสให้ศิลปินได้แสดงงาน

เวลานั้นกรุงเทพฯ เป็นหนึ่งในเมืองท่องเที่ยวที่คนทั่วโลกรู้จัก แต่ยังไม่มีมหกรรมศิลปะร่วมสมัยขนาดใหญ่ที่ใช้เมืองเป็นเจ้าภาพอย่างเต็มตัว ทั้งที่คำว่า “เบียนนาเล่” มักเดินทางคู่กับชื่อเมืองเสมอ ตั้งแต่เวนิส โยโกฮามา ปูซาน ไปจนถึงลิเวอร์พูล เมื่อเมืองเป็นเจ้าภาพ งานศิลปะก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของภาพจำและบทสนทนาจากเมือง

แทนที่จะรวมงานทั้งหมดไว้ในพิพิธภัณฑ์หรือหอศิลป์ ทีมภัณฑารักษ์เลือกนำศิลปะร่วมสมัยเข้าไปอยู่ในวัดโพธิ์ วัดอรุณฯ และวัดประยุรวงศาวาส รวมถึงพื้นที่อีกหลายแห่งทั่วกรุงเทพฯ การนำงานใหม่เข้าไปวางในพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์และสถาปัตยกรรมที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานนั้นเป็นโจทย์ใหม่ของศิลปินด้วยเช่นกัน เพราะนั่นหมายความว่าพวกเขาจะคิดถึงแต่ผลงานตัวเองไม่ได้แล้ว

หนึ่งในตัวอย่างคือผลงานของ สนิทัศน์ ประดิษฐ์ทัศนีย์ สถาปนิกและศิลปินซึ่งเข้าไปทำงานกับพื้นที่ในวัดอรุณฯ เธอศึกษาทั้งไตรภูมิ จักรวาลวิทยา และความสัมพันธ์ระหว่างสถาปัตยกรรมที่ได้รับอิทธิพลจากอินเดียและเขมร ก่อนเปลี่ยนพื้นที่ซึ่งในเวลานั้นไม่ได้ถูกใช้งานให้กลายเป็นงานจัดวางขนาดใหญ่

แทนที่ผลงานจะเข้าไปบดบังของเดิม งานชิ้นใหม่ได้ทำหน้าที่เปิดทางให้ผู้ชมย้อนกลับไปสังเกตสิ่งที่มีอยู่แล้ว และมองเห็นบทสนทนาระหว่างวัดโพธิ์กับวัดอรุณฯ ที่เราอาจนึกไม่ถึง

“การเข้าไปทำงานในพื้นที่เหล่านี้ ศิลปินต้องลดอัตตา ต้องเข้าใจพื้นที่ และต้องเข้าใจซึ่งกันและกัน” ศ.ดร. อภินันท์เล่า

เมื่อ BAB เดินทางมาถึง พ.ศ. 2563 โลกกลับไม่ได้เคลื่อนไปตามรอบ 2 ปีอย่างที่วางไว้ การระบาดของโควิด-19 ทำให้งานศิลปะทั่วโลกจำนวนมากต้องเลื่อนหรือยกเลิก แต่ BAB ตัดสินใจจัดงานต่อ

ข้อจำกัดทำให้ศิลปินต่างชาติเดินทางเข้าประเทศได้ยาก วัดโพธิ์และวัดอรุณฯ ที่เคยแน่นไปด้วยนักท่องเที่ยวเงียบลงอย่างไม่เคยเป็น แต่เหตุนี้ทำให้คนไทยได้เข้าไปใช้เวลากับพื้นที่และผลงานในจังหวะที่ช้ากว่าเดิม

ผลงานที่กลายเป็นหนึ่งในภาพจำของปีนั้นคือก้อนขี้ผึ้งสีแดงน้ำหนัก 3.5 ตันของ Anish Kapoor ซึ่งติดตั้งอยู่ภายในวัดโพธิ์ เบื้องหลังภาพที่ผู้ชมอาจมองไม่เห็นนั้นมีรายละเอียดอีกมาก ตั้งแต่การป้องกันไม่ให้ขี้ผึ้งสัมผัสพื้นหินอ่อนคาร์รารา ไปจนถึงการติดตั้งเครื่องปรับอากาศ 7 เครื่องตามคำขอของศิลปิน เพราะอากาศกรุงเทพฯ ร้อนเกินกว่าที่ขี้ผึ้งนั้นจะทนไหว

ทีมงานในชุด PPE ช่วยกันติดตั้งผลงานท่ามกลางเมืองที่กำลังกังวลกับโรคระบาด ส่วนตัวงานเข้าไปบดบังทัศนียภาพที่มองเห็นวัดอรุณฯ อยู่ถึง 4 เดือน ศ.ดร. อภินันท์เล่าเรื่องนี้ด้วยอารมณ์ขันว่า ทีมงานแทบกลายเป็น “มาร” ที่เอางานไปบังพระพุทธรูป แต่การประสานงานและความไว้วางใจที่สะสมมากับทางวัด ทำให้การทดลองครั้งนั้นเกิดขึ้นได้

“ช่วงที่คนกำลังกลัวโรคระบาดและไม่รู้ว่าจะเกิดอะไรขึ้น กลับมีงานชิ้นนี้เข้ามา ผมว่าเป็นประสบการณ์ที่หาไม่ได้อีกแล้ว” เขายิ้ม

โควิด-19 ยังเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างคนดูกับศิลปะในอีกทางหนึ่ง ศ.ดร. อภินันท์สังเกตว่า ผู้คนไม่ได้มองหาความบันเทิงเพียงอย่างเดียว แต่เริ่มสนใจกิจกรรมที่ช่วยเปิดความคิดหรือพาออกจากความคุ้นเคย การไปดูงานกับเพื่อนจึงเป็นทั้งการใช้เวลาร่วมกันและการเปิดรับโลกอีกด้านหนึ่งเลยทีเดียว

Bangkok Art Biennale ครั้งที่ 5 ที่กำลังจะเกิดขึ้นในเดือนตุลาคม 2569 ใช้ชื่อว่า Angels & Mara หรือ “นางฟ้า ผจญมาร” ยังคงวิธีคิดแบบเดียวกับธีมก่อนหน้า ซึ่งมักนำคำตรงข้ามมาเข้าคู่กัน ถ้าเราจำกันได้ ครั้งที่ใช้ Chaos : Calm เพื่อเปิดพื้นที่ให้ศิลปินและผู้ชมตีความ โดยไม่เร่งตัดสินว่าด้านใดคือคำตอบที่ถูกต้อง

และธีมในครั้งนี้ใช้ Angels & Mara “นางฟ้า ผจญมาร” ที่ชวนตั้งคำถามว่าเราคือฝ่ายใด?

สำหรับ ศ.ดร. อภินันท์ เส้นแบ่งระหว่างนางฟ้ากับมารไม่เคยชัดเจนเสมอไป คนที่ดูเหมือนผู้ร้ายอาจเปลี่ยนแปลงได้ ขณะที่คนซึ่งถูกมองว่าเป็นฝ่ายดีก็ไม่ได้เป็นเช่นนั้นในทุกสถานการณ์ ความเป็นนางฟ้าหรือมารจึงอาจไม่ได้ติดตัวใครอย่างถาวร แต่อยู่ที่ทางเลือกและการกระทำที่เปลี่ยนไปในแต่ละเวลา

“บางครั้งเราถูกบังคับให้เลือกข้าง ทั้งที่จริงๆ แล้วคนเราเปลี่ยนอยู่ตลอด นางฟ้ากับมารก็พลิกไปมาได้ในคนคนเดียว”

ภายใต้ชื่อที่ฟังดูเหมือนวรรณกรรม ยังมีเส้นทางเชื่อมโยงวรรณกรรมจากหลายวัฒนธรรม ศ.ดร. อภินันท์พูดถึง Inferno ของ Dante Alighieri เทียบกับคัมภีร์พระมาลัย ซึ่งต่างเล่าถึงการเดินทางไปยังนรก รวมถึง The Odyssey เรื่องของ Odysseus ผู้ใช้เวลา 10 ปีเดินทางกลับบ้าน

สิ่งที่เขาสนใจไม่ใช่การหาว่าเรื่องใดเหมือนเรื่องใด แต่เป็นการมองว่า มนุษย์ต่างใช้เรื่องเล่าของการเดินทาง สวรรค์ นรก เทวดา และมาร เพื่อทำความเข้าใจความขัดแย้งในใจและโลกที่อาศัยอยู่มาเป็นเวลานานเพียงใด เมื่อวรรณกรรมอายุหลายร้อยปีกลับมาสะท้อนเหตุการณ์ร่วมสมัย เราจึงอาจต้องถามว่า “นรกบนดิน” ที่พูดถึงนั้นอยู่ไกลจากตัวเราจริงหรือไม่ โดยเฉพาะช่วงนี้ยุโรปลุกเป็นไฟ กรุงเทพฯ ยิ่งเหมือนสวรรค์

ศิลปินราว 70–80 คนในครั้งนี้จะได้รับอิสระในการตีความธีมดังกล่าวผ่านมุมมองของตัวเอง มีทั้งศิลปินระดับโลก ศิลปินจากประเทศเพื่อนบ้าน และศิลปินรุ่นใหม่ สถานที่สำคัญในการจัดงานครั้งนี้ประกอบด้วยพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย หอศิลป์มหาวิทยาลัยศิลปากร วัดโพธิ์ วัดประยุรวงศาวาส มิวเซียมสยาม และ One Bangkok รวมถึงพื้นที่อื่นๆ ในเมือง

และอีกคนที่อาจเป็นไฮไลต์ของงานในครั้งนี้ คือ โน้ต–อุดม แต้พานิช ซึ่งคนส่วนใหญ่รู้จักจากเดี่ยวไมโครโฟน แต่คราวนี้เขาจะมาปรากฏตัวในฐานะศิลปิน ศ.ดร. อภินันท์เล่าว่า เขารู้จักอุดมมานานและเคยนำผลงานไปแสดงที่ Yokohama Triennale เมื่อกว่า 20 ปีก่อน เบื้องหลังนักเล่าเรื่องบนเวทีคือคนที่จบจากเพาะช่างและยังทำงานศิลปะอย่างต่อเนื่อง เพียงแต่คนอาจไม่ค่อยเห็นด้านนี้ของโน้ตมากนัก

ตลอดเกือบ 10 ปี BAB มีเครือข่ายศิลปินไทยและต่างชาติราว 300–400 คน บางคนมีชื่อเสียงระดับโลก ขณะที่บางคนเพิ่งเรียนจบและกำลังแสดงงานเป็นครั้งแรก ไม่ใช่ทุกคนจะประสบความสำเร็จต่อเนื่องจากเวทีนี้ แต่สิ่งสำคัญคือพวกเขาเคยได้รับโอกาสให้ผลงานไปพบคนดู

ศ.ดร. อภินันท์มองว่า BAB มีส่วนช่วยปักหมุดกรุงเทพฯ ให้เป็นเมืองซึ่งผู้สนใจศิลปะควรเดินทางมาเยือน โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ระบบนิเวศศิลปะร่วมสมัยยังไม่ได้คึกคักเท่าวันนี้ ก่อนจะมีพิพิธภัณฑ์และเทศกาลใหม่ๆ เกิดขึ้นตามมา

อย่างไรก็ตาม การสร้างระบบนิเวศไม่ได้จบที่การเชิญศิลปินมาแสดง หรือการนับจำนวนผู้เข้าชม งานขนาดใหญ่ต้องอาศัย Art Workers อีกมาก ตั้งแต่ภัณฑารักษ์ นักเขียน นักวิจารณ์ ช่างติดตั้ง ผู้ขนส่ง ไปจนถึงผู้ประสานงานที่เข้าใจทั้งศิลปินและพื้นที่ คนเหล่านี้สำคัญไม่ต่างจากผู้สร้างผลงาน และเป็นกำลังที่จะทำให้งานเดินต่อได้เมื่อถึงวันที่ผู้ก่อตั้งต้องส่งไม้ให้คนรุ่นใหม่

“ถ้าระบบลงตัว เราต้องสร้างคนขึ้นมารับไม้ต่อ ทั้งศิลปินและ Art Workers คนจัดงาน คนขนส่ง คนติดตั้งงาน สำคัญพอๆ กับศิลปิน”

สิ่งที่วงการศิลปะไทยยังต้องการอยู่มาก อาจรวมถึงงานวิชาการ หนังสือ ประวัติศาสตร์ศิลปะร่วมสมัย และพื้นที่สำหรับการวิจารณ์โดยไม่เปลี่ยนความเห็นต่างให้กลายเป็นความโกรธส่วนตัว

เช่นเดียวกับแนวคิดเรื่องการดึง Art Fair ระดับโลกเข้ามาในไทย ความต้องการอย่างเดียวไม่พอ แกลเลอรีต้องมั่นใจเรื่องตลาดนักสะสม ระบบภาษี การขนส่ง และความต่อเนื่องของนโยบายภาครัฐ เพราะการเป็นเมืองศิลปะไม่ได้เกิดจากคนจำนวนมากมาถ่ายรูปในงานสวยๆ เพียงฤดูกาลเดียว แต่ต้องมีโครงสร้างรองรับทั้งสิ่งที่ผู้ชมเห็นและแรงงานผู้อยู่เบื้องหลัง

นี่อาจเป็นเหตุผลที่เรื่องเล่าของ BAB ไม่ได้จบอยู่ที่นิทรรศการ หรือศิลปินชื่อดังสิ่งที่ BAB พยายามสร้างมาตลอดคือความมั่นใจเพื่อให้ศิลปินเชื่อว่า ยังมีพื้นที่อีกมากมายให้พวกเขาได้ทดลองไอเดียใหม่ๆ และสำคัญกว่านั้น…คือการเชื่อมคนดูกับงานศิลปะโดยมีการเติบโตของเมืองเป็นบทสนทนาให้คุยกันได้ไม่รู้จบ