ยอร์ดออกตัวว่า แต่ก่อนเขาไม่ค่อยชอบอ่านหนังสือ แม้ภรรยาเป็นหนอนหนังสือตัวยงก็ตาม กระทั่งวันหนึ่งเมื่อกว่า 10 ปีที่ผ่านมา เขาได้ฟังคลิปของอาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์พูดถึงแรงบันดาลใจจากวรรณกรรมคลาสสิกเรื่อง ‘โจนาทาน ลิฟวิงสตัน นางนวล’ (Jonathan Livingston Seagull) จึงลองหามาอ่านบ้าง และนั่นคือวินาทีที่โลกใบใหม่เปิดออก

วรรณกรรมเรื่องนี้เล่าถึง ‘โจนาทาน’ นกนางนวลที่ปฏิเสธการบินเพียงเพื่อหาอาหารประทังชีวิตเหมือนนกตัวอื่นๆ ในฝูง แต่กลับทุ่มเทฝึกฝนการบินเพื่อทะลุขีดจำกัดของตัวเองเพื่อค้นหาเสรีภาพและการเรียนรู้ เรื่องราวความกล้าที่จะแตกต่างและตามหาความหมายที่แท้จริงของชีวิตนี้ ได้กะเทาะกรอบความคิดเดิมๆ ของยอร์ดเข้าอย่างจัง

“ผมไม่เคยรู้ว่าหนังสือมีแบบนี้ด้วย… หลายๆ อย่างที่พวกเราทำทุกวัน บางครั้งทำเพื่อทำมาหากิน แต่พอได้อ่านเล่มนั้น ผมรู้สึกว่ามันมีอะไรลึกๆ มากกว่านั้นที่อยากจะทำ แต่แค่ยังหาไม่เจอ”

ยอร์ดอยากส่งต่อความมหัศจรรย์ที่ได้จากหนังสือให้คนอื่น เขาหยิบแรงบันดาลใจจากวรรณกรรมเยาวชนเรื่องดังจากญี่ปุ่น ‘โต๊ะโตะจัง เด็กหญิงริมหน้าต่าง’ ที่ในเรื่องมีการนำตู้รถไฟเก่ามาทำเป็นห้องสมุดและห้องเรียน ยอร์ดดัดแปลงไอเดียนี้โดยใช้ตู้คอนเทนเนอร์เก่าที่สั่งซื้อมา นำมาทาสีและปูพื้น ทำเป็นห้องสมุดขนาดย่อมตั้งไว้ที่ลานจอดรถของร้าน และซื้อซอฟต์แวร์ระบบจัดยืมหนังสือมาใช้ แล้วเริ่มประชาสัมพันธ์ผ่านเพจเฟซบุ๊กของร้าน หวังให้พนักงานกับครอบครัว รวมถึงลูกค้าเข้าถึงการอ่านได้สะดวก แต่กลับมีคนมายืมน้อย ยอร์ดคิดว่าทำเลที่ตั้งอาจจะไม่เหมาะ เพราะลูกค้าจอดรถแล้วก็เดินเข้าร้านมาซื้อของเลย ไม่ค่อยได้แวะเดินเข้าห้องสมุด ยอร์ดเลยเคลียร์พื้นที่ในร้านแล้วย้ายหนังสือมาไว้ในร้านแทน ก็มีคนยืมมากขึ้นแต่ก็แค่เดือนละไม่กี่คน

ครั้งนี้ยอร์ดเปลี่ยนจากการรอคนเดินเข้าห้องสมุดด้วยการพาหนังสือไปหาคนอ่าน นี่คือเหตุผลที่ไปเปิดห้องสมุดกลางตลาดนัด ฉันถามยอร์ดตรงๆ ว่า เคยนึกท้อหรือคิดอยากเลิกทำห้องสมุดไหม เพราะความตั้งใจของเขาดูจะสวนทางกับเสียงตอบรับในตอนนั้น

“ท้อครับ แต่เลิกเนี่ยไม่เคยมีในหัวเลย เพราะผมคิดว่า ต้องมีคนอ่านหนังสือสิ ผมแค่ยังหาเขาไม่เจอ เลยลองมาหาที่ตลาดนัดดู” ยอร์ดเล่าแบบอมยิ้มกับความคิดของตัวเอง

“วันแรกคนเข้าใจว่า มาขายหนังสือ แต่ผมก็ติดป้ายไว้นะว่า ยืมหนังสือฟรี มี 5 คนเข้ามายืม” ผ่านไป 1 ปี 9 เดือน ห้องสมุดกลางตลาดนัดแห่งนี้เปิดให้บริการ 2 วัน/สัปดาห์ คือวันอังคารกับวันพฤหัสบดี มีสมาชิกเกิน 1,000 คนแล้ว ทุกสัปดาห์พนักงานจะขนหนังสือกว่า 800 – 900 เล่ม ครอบคลุมหลายหมวด ทั้งนิยาย วรรณกรรม ฮาวทู ศาสนา จิตวิญญาณ ปรัชญา นิทาน หนังสือเด็ก  หนังสือธุรกิจ มาสับเปลี่ยนให้ได้เลือกยืมกันอย่างจุใจ ถ้าเล่มไหนมีซ้ำจากที่มีคนบริจาคมา ก็มีมุมพิเศษให้เลือกหยิบติดมือกลับบ้านได้เลย

นอกจากจำนวนสมาชิกที่เพิ่มขึ้นแล้ว ยอร์ดยังแบ่งปันเรื่องราวที่ทำให้เขาใจฟูให้ฟังว่า

“ทุกครั้งที่มีคนยืมหนังสือไป ผมไม่รู้เลยว่าหนังสือจะไปอยู่ที่ไหน บนโต๊ะกินข้าว ในร้านกาแฟ ใต้ต้นไม้ หรือข้างเตียงนอน ไม่รู้ว่าเขาจะชอบไหม จะได้อะไรมากน้อยแค่ไหน แต่ผมเชื่อว่า หนังสือทุกเล่มมีคุณค่าของมันเอง”

ยอร์ดเล่าให้ฟังว่า พื้นที่แห่งนี้ได้สร้างภาพประทับใจให้เขา อย่างแรกเลยคือทำให้เขารู้จักผู้คนเยอะขึ้น บางคนรอเจอเขาเพื่อเข้ามาขอบคุณ ก็เลยเป็นโอกาสให้เขาได้ถามฟีดแบ็กจากผู้ใช้บริการห้องสมุดโดยตรง

“ผมมีความสุขที่ได้คุยกับนักอ่าน จากที่ไม่รู้จักกัน ก็ได้คุยกันหลายเรื่อง แต่อีกเรื่องที่ประทับใจ คือน้องพนักงานมาเล่าให้ฟังว่า เคยมีนักเขียนแวะมาเจอหนังสือของตัวเองที่ห้องสมุดเรา แล้วเห็นว่ามีคนยืมไปอ่านหลายครั้งก็ดีใจ” ฉันได้ยินแล้วยังใจฟูตามด้วยเลย

เมื่อทราบกฎกติกาห้องสมุดตลาดไนท์ที่ไม่มีค่าสมาชิก ไม่มีเงินมัดจำ ให้ยืมฟรี คนละ 3 เล่ม/ครั้ง ได้นานถึง 2 เดือน หัวอกคนรักหนังสือ ฉันอดถามไม่ได้ว่า ‘ไม่กลัวหนังสือจะหายหรือชำรุดเสียหายบ้างเหรอ’ เขาพยักหน้าอย่างเข้าใจ “ผมคิดแค่ว่า จะทำยังไงให้การยืมหนังสือมันง่าย ไม่ให้คนรู้สึกว่ากฎระเบียบเยอะ จุกจิก เข้มงวด หรือยุ่งยาก” ส่วนเรื่องอื่นยอร์ดใช้ความไว้ใจเพื่อวัดใจคนยืมว่าจะรับผิดชอบดูแลหนังสือแค่ไหน

ผลลัพธ์ที่ฉันได้ยินช่างน่าชื่นใจ ยอร์ดเล่าว่า ตั้งแต่เปิดห้องสมุดที่ตลาดไนท์มาแทบไม่มีหนังสือหายเลย ถึงจะหาย ฉีกขาด หรือเปียกน้ำ คนยืมก็จะหาซื้อเล่มใหม่มาคืนหรือไม่ก็ชดเชยค่าหนังสือให้เสมอ แม้ไม่ได้มีกฎบอกไว้ “ผมคิดว่าคนที่มายืม ส่วนหนึ่งก็เป็นนักอ่านอยู่แล้ว เขารักหนังสือ และรู้สึกว่านี่ก็เป็นห้องสมุดของเขาด้วย”

ส่วนเหตุผลที่ให้ยืมได้นานถึง 60 วัน ยอร์ดอธิบายว่า “ลูกค้าที่มาซื้อของส่วนมากมาจากต่างอำเภอ ถ้ากำหนดเวลายืมสั้นเกินไป เขาอาจไม่สะดวกที่จะมาคืน เลยพานตัดใจไม่ยืมเอาดื้อๆ ใจผมอยากให้คนได้อ่านหนังสือ เพราะเป็นสิ่งที่ดีอย่างที่เคยเปลี่ยนชีวิตผมมาแล้ว เลยตั้งไว้ที่ 60 วัน แต่ถ้าใกล้กำหนดแล้วใครยังอ่านไม่จบ ขอยืมต่อได้อีก 15 วัน” เมื่อใกล้กำหนดคืนหนังสือ พนักงานจะแจ้งเตือนไปด้วยความสุภาพ ไม่ให้คนยืมรู้สึกอึดอัด กลัว หรือรำคาญใจ ซึ่งเป็นสิ่งที่ยอร์ดเน้นย้ำกับพนักงานทุกคน

สำหรับหนังสือในห้องสมุด ส่วนหนึ่งเป็นหนังสือที่ยอร์ดซื้อมาอ่านเอง รวมกับหนังสือที่ตั้งใจซื้อเข้าห้องสมุดโดยเฉพาะ เพื่อรองรับกลุ่มคนอ่านที่หลากหลาย ซึ่งเขาตั้งงบส่วนนี้ไว้เดือนละ 15,000 บาท ส่วนการจัดการหนังสือก็ได้บรรณารักษ์มืออาชีพให้คำแนะนำในการจัดหมวดหมู่และสร้างระบบการยืม-คืนหนังสือ นอกจากค่าหนังสือที่เป็นรายจ่ายสำคัญของห้องสมุดแล้ว ยังมีค่าใช้จ่ายในการเช่าบูทที่ตลาดและค่าจ้างพนักงานอีกด้วย

ยังไม่ได้ทันได้เอ่ยถามอย่างที่ใจคิด เพราะยอร์ดทิ้งท้ายด้วยประโยคที่ทำให้ฉันหมดคำถามไปโดยปริยาย  “มีประโยคหนึ่งที่ผมเคยอ่านเจอในหนังสือบอกไว้ว่า ‘ต้นทุนของห้องสมุด ยังไงก็ถูกกว่าความไม่รู้ของคน’ ประโยคนี้อยู่ในหัวผมตลอด”

อีกหนึ่งโปรเจกต์ที่ยอร์ดทำควบคู่กันมากับการทำห้องสมุดคือการแจกต้นไม้ จากที่เคยทำเป็นโปรโมชันให้ลูกค้าร้านโยพาณิชย์ได้เก็บสะลมแต้มมาแลกต้นไม้กลับไปปลูกที่บ้าน จนปัจจุบันเปลี่ยนมาเป็นการแจกฟรีให้ครอบครัวละ 5 ต้น ซึ่งมีทั้งไม้ยืนต้นอย่าง ต้นยางนา มะหาด และตะเคียน เป็นกิจกรรมที่ยอร์ดทำทุกปี

จุดเชื่อมโยงที่ทำให้ฉันรู้สึกว่าเรื่องต้นไม้กับห้องสมุดกลายเป็นเรื่องเดียวกัน คือความตั้งใจของยอร์ดที่อยากเห็นสังคมไทยพัฒนาในทางที่ดีขึ้นและสามารถพึ่งพาตัวเองได้ สำหรับเขา การเปิดห้องสมุดก็เหมือนการเพาะเมล็ดพันธุ์แห่งปัญญา ส่วนการแจกต้นไม้คือการเพาะเมล็ดพันธุ์แห่งคุณภาพชีวิตและความยั่งยืนของสิ่งแวดล้อม ทั้งสองเรื่องเป็นสิ่งที่ต้องใช้เวลากว่าจะเห็นผล แต่สิ่งที่สำคัญกว่าคือยอร์ดที่ทำด้วยความเต็มใจให้โดยไม่คาดหวังว่าตัวเองจะต้องได้รับอะไรกลับมา

อีกความน่ารักที่ฉันได้ยินแล้วอดอมยิ้มไม่ได้ ยอร์ดเล่าว่า “คนที่เคยรับกล้าไม้ไปปลูกจะแวะเวียนมาทักทายและอัปเดตให้เขาฟังอยู่เสมอว่า ‘ต้นยางนาและไม้พะยูงตอนนี้โตพ้น 3-4 เมตร ดีดสูงขึ้นไปแล้วนะ’ เขาขอบคุณผม เพราะต้นไม้เหล่านี้เขาส่งต่อให้ลูกหลานได้”

หลายคนยังตั้งใจหิ้วผลผลิตที่ได้จากกล้าไม้ของยอร์ด ทั้งสะตอ มะขาม ขนุน มะม่วง และกล้วยมาฝากยอร์ดถึงที่ร้าน “เขาเข้ามาขอบคุณ เอามาฝากแล้วบอกว่า ต้นที่เขาปลูกได้กินแล้วนะ ถามว่า ผมซื้อกินได้ไหม ซื้อได้ แต่พอเป็นแบบนี้มันซึ้ง มันแทนคำขอบคุณจากเขา และผลที่เกิดขึ้นกับเขาเป็นอย่างที่ผมตั้งใจ ยิ่งได้ยินคำขอบคุณจากหลายๆ คน ทำให้ผมยิ่งมีกำลังใจอยากทำต่อไป”

คุยกันมาถึงตอนนี้ ฉันรู้สึกว่า การเปลี่ยนแปลงโลกใบนี้ให้ดีขึ้นไม่จำเป็นต้องรอแคมเปญยิ่งใหญ่ หรือเงินทุนก้อนโต แต่มันอาจเริ่มต้นจากก้าวเล็กๆ อย่างการหยิบยื่นหนังสือดีๆ ให้กันสักเล่ม หรือมอบกล้าไม้ให้กันสักต้นอย่างที่ยอร์ดทำก็ได้