อดีตเจดีย์องค์เดิมเป็นสถาปัตยกรรมศรีวิชัย มีลักษณะเด่นคือส่วนบนออกแบบเป็นชั้นลดเหลื่อมซ้อนกันขึ้นไปหลายชั้น ก่อนจะซ่อมแซมโดยก่อสถูปครอบเจดีย์องค์เดิม เปลี่ยนพระบรมธาตุเจดีย์ให้เป็นสถาปัตยกรรมลังกา มีลักษณะเด่นเป็นทรงระฆังคว่ำ ถัดขึ้นไปเหนือยอดองค์ระฆังมีแท่นบัลลังก์ตามคติลังกา เปรียบเสมือนแท่นประทับของพระพุทธเจ้า

สะท้อนให้เห็นถึงการได้รับอิทธิพลทางศาสนาและรูปแบบศิลปะจากศาสนาฮินดู พุทธศาสนามหายาน และพุทธศาสนาเถรวาท จนกลายเป็นต้นแบบองค์พระธาตุคู่บ้านคู่เมือง ส่งต่อแรงบันดาลใจไปหลายพื้นที่

ระหว่างทางขึ้นองค์พระบรมธาตุเจดีย์มีบันได 22 ขั้น ขนาบข้างด้วยประติมากรรมปูนปั้นนูนสูง ทั้งภาพพระพุทธเจ้าเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ (เหตุการณ์สมัยยังทรงเป็นเจ้าชายสิทธัตถะแล้วทรงตัดสินพระทัยเสด็จออกจากพระราชวังเพื่อทรงผนวช) รูปปั้นเทวดา ยักษ์ ครุฑ นรสิงห์ มีประติมากรรมลอยตัวขององค์จตุคามรามเทพประทับนั่งขนาบเชิงบันได รวมถึงการสลักบานประตูไม้รูปพระพรหมและพระนารายณ์

เป็นการหลอมรวมคติความเชื่อ ผสมผสานคติฮินดู พุทธมหายาน และพุทธศาสนาเถรวาท ผ่านการถ่ายทอดเรื่องราวไตรภูมิกถาและเทพทวารบาลตามคติลังกาโบราณ สะท้อนถึงการแลกเปลี่ยน และส่งต่ออิทธิพลทางศิลปวัฒนธรรมข้ามคาบสมุทรมานาน

วิหารทับเกษตรเป็นอาคารระเบียงคด หลังคามุงกระเบื้องดินเผาสีแดง สร้างขึ้นโอบล้อมรอบฐานองค์พระบรมธาตุเจดีย์ทั้ง 4 ด้าน ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปรวมกันถึง 92 องค์

ผังการสร้างวิหารคดล้อมรอบสถูปเจดีย์ประธานได้รับอิทธิพลมาจากคติและรูปแบบศิลปะชวาภาคกลาง และผังต้นแบบนี้ยังส่งต่ออิทธิพลให้กับการสร้างวัดวาอารามในยุคต่อมา

รำมโนราห์ หรือโนรา คือศิลปะการแสดงพื้นบ้านที่ผูกพันกับองค์พระบรมธาตุมานานนับร้อยปี โดยผู้คนมักมาร่ายรำเพื่อสักการะองค์พระธาตุกับบูชาบรรพบุรุษ สะท้อนถึงวิถีชีวิตและความเชื่อของชุมชนท้องถิ่น ปัจจุบันการร่ายรำมโนราห์ยังคงสืบทอดมาถึงปัจจุบัน แสดงให้เห็นว่าวัดพระมหาธาตุเป็นศูนย์รวมจิตใจ เชื่อมโยงโบราณสถานศักดิ์สิทธิ์ ประเพณีโบราณ และผู้คนเข้าไว้ด้วยกัน จนกลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่มีชีวิต

ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุเป็นเอกลักษณ์ประจำเมืองนครศรีธรรมราช โดยพุทธศาสนิกชนร่วมกันอัญเชิญผ้าพระบฏ ผืนยาวสีเหลือง แดง หรือผ้าเขียนภาพพุทธประวัติ ขึ้นเดินแห่รอบเมือง ก่อนนำไปห่มโอบล้อมรอบฐานองค์พระบรมธาตุเจดีย์เพื่อเป็นพุทธบูชา

นี่เป็นประเพณียิ่งใหญ่จัดขึ้นปีละครั้ง มีผู้คนนับหมื่นเดินทางมาร่วมกันห่มผ้าพระธาตุในทุกๆ ปี แสดงให้เห็นว่า วัดพระมหาธาตุยังคงเป็นศูนย์รวมจิตใจไม่เสื่อมคลาย สะท้อนถึงเกณฑ์มรดกโลกข้อที่ 6 แสดงถึงพลังศรัทธาของพุทธศาสนิกชน ร้อยเรียงผู้คนและโบราณสถานเข้าไว้ด้วยกัน